ଭାରତ ଭୂମିର ଯେତେ ଚୌଡ଼ା, ସୂର୍ୟଙ୍କ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ସେତେ ଚୌଡ଼ା ବିସ୍ତୃତ। ବର୍ତ୍ତମାନ ତାହାର ଯୋଜନ ମାପ ଶୁଣ। ସୂର୍ୟଙ୍କ ଚକ୍ରର ଚୌଡ଼ା ନ'ହଜାର (୯,୦୦୦) ଯୋଜନ, ଏବଂ ତାହାର ପରିଧି ତାହାର ଚୌଡ଼ାର ତିଣିଗୁଣା। ସୂର୍ୟଙ୍କ ଚକ୍ର ଏବଂ ତାହାର ବ୍ୟାସ ଆଧାରରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ୟଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼। ଏବେ ମୁଁ ପୁଣି ଭୂମିର ଯୋଜନ ମାପ କଥା କହିବି। ସପ୍ତଦ୍ବୀପ ସମୁଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ବ୍ୟାସ ଏଠି ପୁରାଣରେ ତାଙ୍କର ମାପ ଅନୁସାରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେହି ଗଣନା କେଉଁଠି ଅଛି, ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ବିତ ତାଙ୍କର ଗଣନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଗତକାଳି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଠିରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସମାନ। ପୂର୍ବର ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ କେବଳ ତାଙ୍କର ଆକାର ଓ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ଏହିଠିରେ ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଭୂମିର ପୃଷ୍ଠ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବି। ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନୁଯାୟୀ; ଭୂମିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତୃତି ଏକ ଶତ ପଞ୍ଚାଶ କୋଟି (୧୫୦,୦୦,୦୦,୦୦୦) ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମେରୁ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ, ମେରୁର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ଏକ କୋଟି ଯୋଜନ ଗଣାଯାଏ। ଏହିପରି, ପୁଣି ନବତି-ନ'ହଜାର ଓ ପଞ୍ଚାସି ହଜାର ଯୋଜନ ଅର୍ଦ୍ଧ ଭୂମିର ବିସ୍ତୃତି। ଏବେ ଭୂମି ବିସ୍ତୃତିର ଯୋଜନ ମାପ ଶୁଣ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚାରି ଦିଗରେ ତିନି କୋଟି ଯୋଜନ ଗଣାଯାଏ। ଏହିପରି, ସପ୍ତଦ୍ବୀପ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭୂମିର ବିସ୍ତୃତି ଉନାଠି ନ'ହଜାର ଏବଂ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୂମିର ଅନ୍ତଃଚକ୍ର ତିଣିଗୁଣା ଚୌଡ଼ା ଏବଂ ଏହା ଏଗାର କୋଟି ଯୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଭିତର ଚକ୍ରର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ସତତି ତିନି (୧,୦୩,୭୩୦) ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଆକାଶରେ ନକ୍ଷତ୍ର ମଣ୍ଡଳର ବିସ୍ତୃତି ଭୂମି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିସ୍ତୃତି ସମାନ; ମେରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମାନସ ଶୃଙ୍ଗର ଶିଖରରେ ଭୂମି ଚକ୍ରର ମାପ ଆକାଶ ଚକ୍ର ସମାନ ବିଚାର କରାଯାଏ। ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗର ଏକାକାର, ଶୁଭ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ମାନସ ପଛରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯମ ଅର୍ଥାତ୍ ଵୈଵସ୍ୱତ ତାଙ୍କର ନିଗ୍ରହ ନଗରରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମେରୁ ଶିଖର ମାନସରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମେରୁ ଶିଖର ମାନସରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବରୁଣଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ନଗର ସୁଷା ଅଛି। ବିଭାବରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗର, ମହେନ୍ଦ୍ର ନଗର ସମାନ; ମାନସ ପଛରେ ଏହି ଚାରି ଦିଗରେ ଲୋକପାଳମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଲୋକରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିୟୋଜିତ; ଲୋକପାଳଙ୍କ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ରରେ ସେମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ଶୁଣ, ସୂର୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନରେ କିପରି ଚଳିଥାଏ; ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭରେ, ସୂର୍ୟ ବାଣ ମାନେ ଛୁଟିଯିବା ପରି ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚଳେ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗ୍ରହମାଳାର ଚକ୍ର ଧରି ସୂର୍ୟ ନିରନ୍ତର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ୟ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ଅମରାବତୀରେ ଅଛି। ବୈଵସ୍ୱତଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ନଗରରେ ସୂର୍ୟୋଦୟ ଦେଖାଯାଏ; ସୁଷାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି, ବିଭାବରୀରେ ସୂର୍ୟାସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ବୈଵସ୍ୱତଙ୍କ ନଗରରେ ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସେତେବେଳେ ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ ନଗରରେ ସୂର୍ୟୋଦୟ ଦେଖାଯାଏ। ବିଭାବରୀରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି, ମହେନ୍ଦ୍ର ନଗରରେ ସୂର୍ୟାସ୍ତ; ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ ନଗରରେ ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସୂର୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ବିଭାବରୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗରରେ ସୂର୍ୟ ଉଦୟ; ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ, ନିଗ୍ରହ ନଗର କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କ ନଗରରେ ସୂର୍ୟାସ୍ତ ହୁଏ; ସୂର୍ୟ ଅତି ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଅଗ୍ନି ଦଣ୍ଡର ଚକ୍ର ପରି ଚଳେ। ସୂର୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଚଳେ; ଏହିପରି, ସେ ଚାରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ସୂର୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ, ସୂର୍ୟ ପୁନିପୁନି ଉଦୟ ହୁଏ; ପୂର୍ବାହ୍ନ ଓ ଅପରାହ୍ନରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଦୁଇ ଦୁଇ ମନ୍ଦିରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସୂର୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ତାହାର କିରଣ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼େ; ଉଦୟରେ ବଢ଼େ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଉଛି। ଏହା ପରେ, ଗାଈମାନେ ଛୋଟ ହେବା ପରି, ସୂର୍ୟ ସୂର୍ୟାସ୍ତକୁ ଯାଏ; ଏବଂ ସୂର୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ବୋଲି ମନେ ରଖାଯାଏ। ସୂର୍ୟ ଆଗରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପଛେ ଓ ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ସୂର୍ୟୋଦୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ୟୋଦୟ। ଯେଉଁଠି ସୂର୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠି ସୂର୍ୟାସ୍ତ; ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ଉତ୍ତରେ, ଲୋକାଲୋକ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି। ଭୂମିର ବଡ଼ ଦୂରତା ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ୟ ଚାଲିଯାଏ, ସେଠି କିରଣ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ ରାତିରେ ସୂର୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଉପରେ, ସୂର୍ୟ ଲକ୍ଷ କିରଣ ସହିତ ସେଠି ଦେଖାଯାଏ; ଏପରି, ସୂର୍ୟ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ। ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୂମିର ତ୍ରିସତମାଂଶ ଅଂଶ ଚଳନ କରେ; ଏବେ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ସଂଖ୍ୟା ଶୁଣ। ଏହାକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକତିସ ହଜାର ପଞ୍ଚାସ ହଜାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋଗ ମାନାଯାଏ। ଏହି ଅନୁସାରେ, ସୂର୍ୟ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯେତେ ଚଳେ, ତାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହି କ୍ରମରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଖଣ୍ଡକୁ ପହଞ୍ଚେ। ସୂର୍ୟ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖଣ୍ଡ ଚର୍ଚ୍ଚା କରେ, ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି; ତାପରେ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ରରେ ଚଳେ। ମାନସୋତ୍ତର ଓ ମେରୁ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ତିଣିଗୁଣା ବିଚାର କରାଯାଏ; ଏବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ଖଣ୍ଡର ବିସ୍ତୃତି ଶୁଣ। ଏହିପରି, ପୁରାଣର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ବିବରଣା ଦ୍ୱାରା ଭୂମି, ସୂର୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦେବନଗରୀ ଓ ସୂର୍ୟଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଗତିର ବିସ୍ତୃତ ଚିତ୍ର ଆମ ସମ୍ନାଗରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।