ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ; ଯଦି ଏହି ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରାଯାଏ, ତେବେ କୌଣସି ପ୍ରଭାବ କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି, ସୀମିତ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରଭାବର ସ୍ୱଭାବର; ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ କାରଣର ଗୁଣ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏପରି, ପୃଥିବୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହା ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆକାର, ବ୍ୟାପ୍ତି, ବୃତ୍ତାକାର ଓ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଧାନ ରୂପରେ କିମ୍ବା ଏହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶର ମାପ ଦ୍ୱାରା ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏପରି, ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଏତିକି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ରାଜା। ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଗତି ବିବରଣା କରିବି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକ ଦେଇଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ବିଷୟରେ କହିବି। ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ଏବଂ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ଚମକିଉଠିବା ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ପ୍ରାନ୍ତରେ, ପୃଥିବୀର ଆଧା ବ୍ୟାପ୍ତି ବିବେଚିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ଓ ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାର ମାପ ଦେଖାନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଚକ୍ର ଓ ଆକାଶର ବ୍ୟାପ୍ତିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ବ୍ୟାପ୍ତି ପରି ମାନନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକକୁ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମଣ କରେ; ଏହି ଆଲୋକ ଓ ତଳସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ରବି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁନଃପୁନି ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ମାପ ବିବରଣା କରିବି; ତାଙ୍କର ବଡ଼ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା 'ମହା' ପଦ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ର ଭାରତ ଭୂମିର ବ୍ୟାପ୍ତି ପରି; ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ର ନବ ହଜାର ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତ; ଏହାର ପରିଧି ତାହାର ଚଉଡ଼ିର ତିନି ଗୁଣା। ଚନ୍ଦ୍ରର ଚଉଡ଼ି ଓ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼; ଏବେ ପୃଥିବୀର ମାପ ଯୋଜନାରେ ମୁଁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବି। ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗରର ଚକ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତି ପୁରାଣରେ ଏହାର ମାପ ଦ୍ୱାରା ଗଣନା କରାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ସେହି ଗଣନା ଉପସ୍ଥାପନ କରିବି, ଯାହା ଗର୍ବିତ ଲୋକମାନେ ଗଣନା କରନ୍ତି; ପୁର୍ବତନ ଗର୍ବିତ ଲୋକମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକମାନେ ପରି ସମାନ। ପୁର୍ବତନ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ କେବଳ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ସତ୍ୟ ଉପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବମାନେ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟାପ୍ତି ବିବରଣା କରିବି। ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବମାନେ ଅନୁଯାୟୀ; ପୃଥିବୀର ମୋଟ ବ୍ୟାପ୍ତି ଏକ ଶହ ପଞ୍ଚାଶ ମିଲିଅନ। ଏହାର ଆଧା ବ୍ୟାପ୍ତି ମେରୁ ପାଇଁ କୁହାଯାଏ, ମେରୁର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଏକ କୋଟି ମାନାଯାଏ। ଏହିପରି, ପୁନି, ନବଉ ଶହ ହଜାର ଓ ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଆଧା ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାପ୍ତି। ଏବେ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାପ୍ତି ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚାରି ଦିଗରେ ତିନି କୋଟି ଗଣାଯାଏ। ଏହିପରି, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ସହିତ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାପ୍ତି ସାତିଶହ ନବଉ ହଜାର ଯୋଜନା ମାନାଯାଏ। ପୃଥିବୀର ଭିତର ଚକ୍ର ତିନି ଗୁଣା ବଡ଼; ଏହା ଏଗାର କୋଟି ଯୋଜନା ମାନାଯାଏ। ଏହିପରି, ସେମାନେ ଏକ ଲକ୍ଷ ତିରିଶ ହଜାର ସାତିଶହ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ଭିତର ଚକ୍ରର ଗଣନା। ଆକାଶର ନକ୍ଷତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବ୍ୟାପ୍ତି ପୃଥିବୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବ୍ୟାପ୍ତି ପରି ସମାନ। ପୃଥିବୀର ଚକ୍ରର ମାପ ଆକାଶର ଚକ୍ରର ମାପ ପରି ବିବେଚିତ, ମେରୁର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମାନସ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ। ଏଠାରେ, ମହେନ୍ଦ୍ର ନଗରୀ ସମ, ଶୁଭ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ; ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ମାନସ ପଛରେ। ବୈବସ୍ବତ ଯମ ନିୟମ ନଗରରେ ବସନ୍ତି; ଏବଂ ପୁନି, ମେରୁର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ମାନସ ଶିଖରରେ। ସୁଷା ହେଉଛି ବିଦ୍ୱାନ୍ ବରୁଣଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ନଗରୀ, ମେରୁର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମାନସ ଶିଖରରେ। ବିଭାବରୀ, ସୋମଙ୍କର ନଗରୀ, ମହେନ୍ଦ୍ର ନଗରୀ ପରି; ମାନସ ପଛରେ, ଚାରି ଦିଗରେ ଲୋକପାଳମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଧର୍ମ ରଖିବା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ; ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଉପରେ, ସଦା ଦକ୍ଷିଣ ଗତିରେ। ଏବେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଶୁଣ; ଦକ୍ଷିଣ ଗତି ଆରମ୍ଭରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମୁକ୍ତ ତୀର ପରି ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ। ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର ନେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, ଏହା ଅମରାବତୀରେ ଅଛି। ବୈବସ୍ବତ ଯମଙ୍କର ନିୟମ ନଗରରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ; ସୁଷାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି, ବିଭାବରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ। ବୈବସ୍ବତ ଯମଙ୍କର ନିୟମ ନଗରରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲେ, ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ନଗରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖାଯାଏ। ବିଭାବରୀରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି; ମହେନ୍ଦ୍ର ନଗରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ; ସୁଷା କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ନଗରରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ବିଭାବରୀ ଓ ସୋମଙ୍କର ନଗରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ; ମହେନ୍ଦ୍ର ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ, ନିୟମ ନଗର କିମ୍ବା ବରୁଣଙ୍କର ନଗରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ, ଏକ ଅଗ୍ନିଦଣ୍ଡ ଚକ୍ର ପରି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାଏ; ଏହିପରି, ଚାରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏହା ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମିତ ସମୟରେ, ପୁନିପୁନି ଉଦୟ ହୁଏ; ପ୍ରଭାତ ଓ ବିକାଳରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଦୁଇ ଦୁଇଟି ଦେବଳୟରେ ଅଛି। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ, ତାହାର କିରଣ ଓ ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପତିତ; ଉଦୟ ହେବାବେଳେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତେଜରେ ଦହିଯାଏ।