ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଋଷିମାନେ ଏପରି କଥା କହିଥିଲେ—ବାୟୁ, ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରେ। ବାୟୁ ଚକ୍ରାକାର ଓ ଅନେକ ଦିଗରେ ଚଳିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ୍ତ କରି ସ୍ଥିର ରଖେ। ଏହି ବାୟୁଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ବିଶାଳ ଅକାଶ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରେ। ପ୍ରାଥମିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅକାଶକୁ ଧାରଣ କରେ, ଏହି ପ୍ରାଥମିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହାଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହିପରି ମହାଭୂତଗୁଡିକ, ପ୍ରାଥମିକ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ବଡ଼, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ମହାତ୍ତ୍ୱର ଏହି ନୀତିକୁ ଅନନ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଓ ଧାରଣ ହେଉଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ସୀମିତ କରେ। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଏକ ଭାବରେ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ଭିନ୍ନତା ପରସ୍ପର ଅନ୍ତର୍ନିହିତତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ବାୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ। ଏହାଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱର ସୀମା ଅଛି, ତାହାଠାରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଜଳି ଅନ୍ଧକାର ରୂପେ ଅନୁସ୍ମୃତି ହୁଏ। ଏହିପରି ଅକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସୀମିତ ଅଛି, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଛୋଟ ପାତ୍ରଗୁଡିକ ରହିଥାଏ। ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଅଳଗା। ଏହିପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, କିଛି ଭିତରେ ଅଛି, କିଛି ବାହାରେ ଅଛି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସୃଷ୍ଟି ଚଳିଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାଗ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି, ଏହି ବିଭାଗ ମହାତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର କାରଣର ରୂପ। ଏହିପରି ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଭାଗର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆକୃତି, ପରିମାଣ ଓ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଧାନର ବିଶ୍ୱ ରୂପ ଓ ଏହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଏପରି ଭାବରେ ମୁଁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସଠିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଏତିକି ଶୁଣିବା ଉଚିତ, ରାଜନ୍। ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗତି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଅଲୋକିତ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ କଥା ହେବି। ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତାର ଅଲୋକିତ ହୁଏ; ଏହାଠାରେ ବାହାରେ ଅଧା ପୃଥିବୀ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ପରିଧି ଏବଂ ବିସ୍ତାର ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସ୍ୱର୍ଗର ପରିଧି ଓ ବିସ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଲୋକ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକକୁ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଏହି ତେଜ ଓ ଅବତରଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ରବି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁନଃ ପୁନଃ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରିମାଣ କହିବି; ତାଙ୍କର ବିଶାଳତା ଦ୍ୱାରା 'ମହତ୍' ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ର ବାରତ ଭୂମିର ବ୍ୟାସର ଏତିକି ଏକାକାର; ଏହାର ପରିମାଣ ଏବେ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରର ପ୍ରସ୍ଥ ୯,୦୦୦ ଯୋଜନା ଏବଂ ତାହାର ପରିଧି ତାହାର ତିଣି ଗୁଣା। ଏହି ବ୍ୟାସ ଓ ଚକ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼; ଏବେ ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ। ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ପୃଥିବୀ ଚକ୍ରର ବିସ୍ତାର ପୁରାଣରେ ତାହାର ମାନ ଅନୁଯାୟୀ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଗଣନାକୁ ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ପୂର୍ବତନ ଗର୍ବିତମାନେ ଯେପରି ଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନର ମାନେ ସେପରି। ପୂର୍ବତନ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ କେବଳ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ତେଣୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବତା ଅନୁଯାୟୀ ପୃଥିବୀର ଉପରିଭାଗ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିବି। ଦେବତାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନୁଯାୟୀ; ପୃଥିବୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ଏକଶୋ ପଞ୍ଚାଶି ମିଲିଅନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାନ ମେରୁ ପାଇଁ କୁହାଯାଏ, ମେରୁର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ଏକ କୋଟି ଯୋଜନା ହେଉଛି। ଏହିପରି, ପୁନଃ ନବତି ନବେ ହଜାର ଓ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଅର୍ଦ୍ଧ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଜାଣ, ପୃଥିବୀର ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ତିନି କୋଟି ଯୋଜନା ଗଣାଯାଏ। ଏହିପରି, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସମେତ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ସତ୍ତରି ନବେ ହଜାର ଯୋଜନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୃଥିବୀର ଭିତର ଚକ୍ର ତିଣି ଗୁଣା ବଡ଼, ଏହା ଏଗାର କୋଟି ଯୋଜନା ହେଉଛି। ଏହିପରି, ସେମାନେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ସତତି ତିନି ସଂଖ୍ୟା ଅଟୁଟ; ଏହି ଭିତର ଚକ୍ରର ଗଣନା। ଆକାଶର ନକ୍ଷତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆୟତନ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ସମାନ, ଯେତେବେଳେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆବୃତ୍ତ। ପୃଥିବୀର ପରିଧିର ମାନ ଆକାଶର ପରିଧି ସହ ସମାନ ବୋଲି ଧାରଣା କରାଯାଏ, ମେରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗର ମାନସ ଶୃଙ୍ଗର ଶିଖରରେ। ସତ୍ୟପାଇଁ, ମହେନ୍ଦ୍ର ନଗର ଏକାକାର, ଶୁଭ୍ର, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ; ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ମାନସ ପଛରେ। ୱୈୱସ୍ୱତ ଯମ ନିୟମ ନଗରରେ ବସନ୍ତି; ପୁନଃ, ମେରୁର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ମାନସ ଶିଖରରେ। ସୁଷା ହେଉଛି ବିଦ୍ୱାନ୍ ବରୁଣଙ୍କ ଆନନ୍ଦଦାୟି ନଗର, ମେରୁର ଉତ୍ତର ଦିଗର ମାନସ ଶିଖରରେ। ବିଭାବରୀ, ସୋମଙ୍କ ନଗର, ମହେନ୍ଦ୍ର ନଗର ସମ; ମାନସ ପଛରେ, ଚାରି ଦିଗରେ ଲୋକପାଳମାନେ ଅଛନ୍ତି।