ଏହି ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକର ଅନୁସୂତିକ୍ରମରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜଗତର ବର୍ଣ୍ନନା ଆମେ ପାଉଛୁ। ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେଠି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ପ୍ରଚୁର ଆନନ୍ଦ ଓ ମନୋମୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିଛି। ତିନି ଦ୍ୱୀପରେ ଏହି ଆନନ୍ଦ, ଆୟୁ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସମାନ ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି, କୌଣସି ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ବା ଶକ୍ତି ଓ ଦେହରେ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏଠାରେ ନ କୌଣସି ହତ୍ୟାକାରୀ ଅଛନ୍ତି, ନ କୌଣସି ହତ୍ୟା ହୁଏ; ଏଠି ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ, ଲୋଭ, ଧୋଖା, ଘୃଣା ବା ଅଧିକାର ନାହିଁ। ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଏଠି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବା ବ୍ୟବସାୟ, ଚାଷ-ବ୍ୟବସା ବା ଚରାଇ ନାହିଁ। ତିନି ପ୍ରକାର ଵେଦ, ଦଣ୍ଡ ଶାସ୍ତ୍ର, ଦାସ୍ୟ ଓ ଦଣ୍ଡ ଏଠି ନାହିଁ; ଏଠି ବର୍ଷା, ନଦୀ, ଶୀତ-ତାପ ନାହିଁ। ପର୍ବତରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଝରଣା ଓ ଜଳ ଅଛି, ଏଠିରେ ସମୟ ସଦା ଉତ୍ତରକୁରୁ ଦ୍ୱୀପର ସମୟ ସମାନ ଅଛି। ଏଠି ସମୟ ଏତେ ମଧୁର ଓ ଶୀଳ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ; ଧାତକୀଖଣ୍ଡ ଓ ମହାବୀତ ଦ୍ୱୀପରେ ସୃଷ୍ଟି ଏହିପରି ହୁଏ। ଏପରି ଭାବେ ସାତ ଦ୍ୱୀପ ସାତ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ପାଖରେ ଥିବା ସମୁଦ୍ର ତାହାର ସମାନ ଅଛି। ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ଏହି ପାରସ୍ପରିକ ବୃଦ୍ଧି ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି; ଏବଂ ଜଳ ଏକ ସମୁଦ୍ରରୁ ଅନ୍ୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ସମୁଦ୍ର' କୁହାଯାଏ। ସେଠି ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଋତୁ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ଚାରି ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଅଛି; ଋତୁଗୁଡିକ ମଧୁର ଓ ବର୍ଷା ଯଥାବିଧି ହୁଏ। ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲେ ସମୁଦ୍ର ଭରିଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ ବା କ୍ଷୟ ହେଲେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ବହୁତ କମିଯାଏ। ସମୁଦ୍ର ଭରିବା ସମୟରେ ଜଳ ନିଜେ ନିଜକୁ ପୂରଣ କରେ; କମିବା ସମୟରେ ହାରାଯାଇଥିବା ଜଳ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସହିତ ଜଳ ମନ୍ଦାର ଫୁଲିଯାଏ, ସମୁଦ୍ର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଜଳ ତାଙ୍କର ପରିମାଣ ଚାଉଁ ଏହି ଉତ୍ତଳ-ଅନୁତ୍ତଳ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପକ୍ଷ ଓ ଅପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉତ୍ତଳ-ଅନୁତ୍ତଳ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ପକ୍ଷ-ଅପକ୍ଷ ସହିତ ମିଳିଥାଏ; ଏହାର ପରିମାଣ ଏକ ଶତ ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳା ଅଟୁଟ ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ର ପକ୍ଷ-ଅପକ୍ଷରେ ସମୁଦ୍ର ଜଳର ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟ ଦେଖାଯାଏ; ଦ୍ୱୀପ ଦୁଇଥର ଘିରିଥିବାରୁ 'ଦ୍ୱୀପ' ଏବଂ ଜଳ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ 'ଉଦଧି' କୁହାଯାଏ। ପର୍ବତ ଗିଲିଯାଇଥିବାରୁ 'ଗିରୟଃ', ଏବଂ ବନ୍ଧି ରହିଥିବାରୁ 'ପର୍ବତ' କୁହାଯାଏ; ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ଶାକ ପର୍ବତ ଏହିପରି ନାମିତ। କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ମଧ୍ୟରେ କୁଶ ଗଛର ଗଛା ଅଛି; କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପରେ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପର୍ବତ ଅଛି। ଶାଲ୍ମଳଦ୍ୱୀପରେ ଶାଲ୍ମଳୀ ବୃକ୍ଷ ପୂଜିତ ଅଛି; ଗୋମେଦ ଦ୍ୱୀପରେ ଗୋମେଦ ପର୍ବତ ଅଛି। ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପରେ ପଦ୍ମବତ୍ ବଟବୃକ୍ଷ, ମହାଦେବମାନେ ପୂଜିତ କରନ୍ତି, ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା, ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟମାନେ ସହିତ ବସନ୍ତି; ଦେବମାନେ ଏବଂ ତିରିଶି ମହାଋଷି ଏହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏହି ଦେବ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପରେ ଲୋକମାନେ ନ୍ୟାୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ନିଗ୍ରହ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପରେ ଏଥିରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଆୟୁ ଚାରିଗୁଣା ଅଛି। ସେଠି ଲୋକମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଖାଦ୍ୟ ସଦା ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି। ସେଠି ଛଅ ରସ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖାଦ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ଏବଂ ତାହା ପରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିଧି ପୁଷ୍କରକୁ ଘିରି ରହିଛି। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତାଜା ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଘିରି ରହିଛି, ଏବଂ ଏହି ଜଳକୁ ଏକ ବୃତ୍ତାକାର ପର୍ବତ ଘିରି ରହିଛି। ଏହାକୁ 'ଲୋକାଲୋକ' କୁହାଯାଏ, ଏହିଠି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି; ଏହା ପରେ ପ୍ରବଳ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି। ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅର୍ଧାଂଶ, ବାହ୍ୟ ଭାଗ ସୀମିତ, ଚାରିପାଖରେ ବିଶାଳ ଜଳ ଶରୀର ଘିରି ରହିଛି। ପୃଥିବୀକୁ ଦଶଗୁଣା ଜଳ ଚାରିପାଖରେ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥାଏ; ଜଳକୁ ଦଶଗୁଣା ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଏଠି ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଅଗ୍ନିକୁ ଦଶଗୁଣା ବାୟୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ବାୟୁ ବୃତ୍ତାକାର ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଦଶଗୁଣା ଆକାଶ ବାୟୁକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଏହିପରି ଦଶଗୁଣା ଅଛି। ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଦଶଗୁଣା ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ବଡ଼ତ୍ୱର ନୀତି ଅନନ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଓ ଧାରଣ କରାଯାଉଥିବା ତତ୍ତ୍ୱର ଆଧାରରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ; ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ସୀମିତ କରିଥାଏ। ସେମାନେ ପାରସ୍ପରିକ ଭାବରେ ଉତ୍ତମ ଓ ଅନ୍ୟକୁ ଉପଯାଇଥାଏ; ଏହାରୁ ଏକ ଅନ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏକ ଅନ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାରୁ ସ୍ଥିରତା ଆସିଥାଏ; ଅଭିନ୍ନ ଥିବା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିଭିନ୍ନତା ପାରସ୍ପରିକ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ ବାୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ଅଛି; ତତ୍ତ୍ୱ ପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରବଳ ଅନ୍ଧକାର ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଏପରି ଆକାଶର ଆଲୋକ ସୀମିତ ଅଛି; ବଡ଼ ପାତ୍ରରେ ଛୋଟ ପାତ୍ର ରହିଥିବା ପରି। ସେମାନେ ପାରସ୍ପରିକ ଅଭାବ ରହିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଉପରେ ବସିଥାଏ; ଏପରି ଆକାଶର ଆଲୋକର ବିଭାଗ ଅଛି, କିଛି ଭିତରେ ରହିଛି, କିଛି ବାହାରେ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଏକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଥିଲେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଜଗତର ଗଠନ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକ ଅନୁସାରେ ଏହିପରି ଅଛି।