ଏଠି ଶାକଦ୍ୱୀପର ଅଦ୍ଭୁତ ଗଠନ ଓ ତାହାର ପରିଚୟ ଦିଆଯାଉଛି । ଏଠି ଏକ ମାଣିକ୍ୟମାଳା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶାଲ୍ମଳା ପର୍ବତ ରହିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱୀପକୁ ବିଭାଜିତ କରେ । ଏହି ପର୍ବତର ପାରେ ରହିଛି ଏକ ବିଶାଳ ରୂପା ପର୍ବତ, ଯାହାକୁ ଅସ୍ତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିଠାରେ ଏକ ପରିଚିତ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସୋମକ କୁହାଯାଏ । ପୁରାତନ କାଳରେ ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ସମବେତ ହୋଇ, ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମାଆ ପାଇଁ ଅମୃତ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସୋମକ ପରେ ଅଛି ଆମ୍ବିକେୟ ପର୍ବତ, ଯାହାକୁ ସୁମନା ବି କୁହାଯାଏ । ଏହି ପର୍ବତରେ ବରାହ ଅବତାର ଦ୍ୱାରା ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ବଧ ହୋଇଥିଲେ । ଆମ୍ବିକେୟ ପରେ ଅଛି ଉଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଔଷଧି ଉପଚିତ ବିଭ୍ରାଜ ପର୍ବତ, ଯାହାକୁ ବଡ଼ କ୍ରିଷ୍ଟଳ ପର୍ବତ ବି କୁହାଯାଏ । ଏଠାରୁ ଅଗ୍ନି ପ୍ରକାଶ ହୁଏବୋଲି ଏହାର ନାମ ବିଭ୍ରାଜ, ଏଠିକୁ କେଶବ ବି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରୁ ବାୟୁ ବହିଥାଏ । ଏଉଁ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଉଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳର ନାମ ତାଙ୍କର ପର୍ବତ ନାମ ଅନୁଯାୟୀ । ଉଦୟ ପର୍ବତର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଉଦୟ ବୋଲି, ଜଳଧାରାର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜଣାଶୁଣା ନାମରେ ଡାକାଯାଏ । ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ ଗତଭୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ଜଳଧାରାର ସୁକୁମାର । ତୃତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ଶୈଶିର, ନାରଦର ଅଞ୍ଚଳ କୌମାର ଓ ସୁଖୋଦୟ । ଶ୍ୟାମ ପର୍ବତର ଅଞ୍ଚଳ ଅନୀଚକ, ଯାହାକୁ ଆନନ୍ଦକ ବି କୁହାଯାଏ । ଫୁଲ ଭରପୂର ସୋମକ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅସିତ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ସୋମକ ଅଞ୍ଚଳ ରହିଛି । ଆମ୍ବିକା ପର୍ବତର ଅଞ୍ଚଳ ମୈନାକ ଓ କ୍ଷେମକ, ଯାହା ଆମ୍ବିକାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି । କେଶର ପର୍ବତକୁ ମହାଦ୍ରୁମ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ଧବ ବି କୁହାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ବିଭ୍ରାଜ ଅଞ୍ଚଳ ରହିଛି । ଦ୍ୱୀପର ପରିଧି, ଲମ୍ବ ଓ ଛୋଟ ମାପ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ନାମ ଶାକ । ଏଠିର ଲୋକମାନେ ଏହି ଶାକ ଗଛ ସହ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରଖନ୍ତି । ଏଠି ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ଘୁରିବା ଓ ଆନନ୍ଦ କରିବାରେ ଲିନ୍ ହୁଅନ୍ତି । ଏଠିରେ ସମସ୍ତ ଚାରିବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଯୁକ୍ତ ଧନ୍ୟ ସମୁଦାୟ ଅଛି । ଏଠିରେ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି, ସେମାନେ ବର୍ଷକୁ ଏକଥର ଏଠି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପାନୀୟ ଦେଇ ଉପକୃତ କରନ୍ତି । ସମସ୍ତ ନଦୀର ଦୁଇଟି ନାମ ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନେ ସପ୍ତଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପରିଚିତ । ପ୍ରଥମ ଗଙ୍ଗା ସୁକୁମାରୀ, ଯାହା ଶିବଜଳ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଏହାକୁ ମୁନିତପ୍ତା ବି କୁହାଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ସୁକୁମାରୀ, ତୃତୀୟ ନନ୍ଦା, ଚତୁର୍ଥ ଶିବିକା, ପଞ୍ଚମ ଇକ୍ଷୁ ଓ କୁହୂ, ଷଷ୍ଠ ଭାବେ ବେଣୁକା ଓ ଅମୃତା, ସପ୍ତମ ସୁକୃତା ଓ ଗଭସ୍ତୀ । ଏହି ସପ୍ତ ଶିବଜଳ ଭରିଥିବା ନଦୀମାନେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶାକଦ୍ୱୀପର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି । ଏହାଛଡ଼ା ଅନେକ ନଦ, ନାଳା ଓ ହୃଦ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଓ ମାପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏଠିର ଲୋକମାନେ ସଦା ଖୁସି, ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କର ଜଳ ପିଇ ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ଭୟତାରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜର ଧର୍ମ ପାଳନ କରି ଏକାଉଁଠି ସୁଖରେ ରହନ୍ତି । ଏହି ସପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜ ଆନନ୍ଦ, ସୁବିଧା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ନୂତନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏଠି ଚାରିବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳିତ । ସମସ୍ତେ ସ୍ୱସ୍ଥ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ । ଏଠି ଚାରି ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ବୟସର ବିଭାଜନ ନାହିଁ; ସମୟ ଏଠି ତ୍ରେତାୟୁଗ ପରି ଚାଲେ । ଏହି ଶାକଦ୍ୱୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପରେ ଏହି ପ୍ରକାର ନିୟମ ଚଲିଥାଏ; ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁଯାୟୀ ସମୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠି କେବେ ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ ମିଶ୍ରଣ ହୋଇନଥିଲା, କିମ୍ବା ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ହୋଇନଥିଲା; ସମସ୍ତେ ଅଟୁଟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ । ଏଠି ମୂଡ଼, ଲୋଭ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଭୟ ନାହିଁ; ପ୍ରକୃତିର ବିପରୀତ କିଛି ନଥିଲା—ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା । ସମୟ, ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡଦାତା ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଧର୍ମ ଜାଣି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ । ଏହାପରେ ଏକ ବଡ଼ ବୃତ୍ତାକାର ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହାକୁ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ କୁହାଯାଏ, ଏହା ନଦୀ, ଜଳ ଓ ମେଘପରି ପର୍ବତମାନେ ଘେରି ରହିଛି । ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଖଣିଜ, ମାଣିକ, ପ୍ରବାଳ ଓ ଅନେକ ଆକୃତିର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଅଞ୍ଚଳ ଦ୍ୱୀପକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି । ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଗଛ ଏଠି ରହିଛି, ଧନ, ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ସବୁପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ଆବୃତ୍ତ । ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଚାରିପାଖ ଘରେ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ରହିଛନ୍ତି । ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ଏହି କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତୁ । ତୃତୀୟ କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ଏଠି ଏକାଉଁଠି ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରି ଅଛି, ଏହାର ପରିମାଣ ଶାକଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା । ଏଠି ବି ସପ୍ତ ରତ୍ନପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ରତ୍ନ ଉତ୍ସରୂପେ ପରିଚିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତ ଓ ନଦୀର ଦୁଇଟି ନାମ ଅଛି, ଯେପରି ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ଥିଲା । ପ୍ରଥମ ପର୍ବତ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଯାହାକୁ କୁମୁଦ କିମ୍ବା ବିଦ୍ରୁମୋଚ୍ଚୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ବତ ଉନ୍ନତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହାର ଶିଖର ସମସ୍ତ ଧାତୁର ତିଆରି ଓ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ୍ତ ।