ଉଚ୍ଚ ନିଷଧ ପାହାଡ଼ରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଝିଲି ଅଛି, ଯାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁପଦ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏଠାରୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ନଦୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ନାମକ ଏକ ମହା ଝିଲି ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏଠାରୁ ପବିତ୍ର ଜମ୍ବୁ ନଦୀ ଚାଲିଛି, ଯାହାର ଜଳରେ ଜାମ୍ବୁନଦ ନାମକ ସୁନା ମିଳେ। ପୟୋଦା ଝିଲି ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ପରିସ୍କୃତ ଏବଂ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ପୟୋଦା ଝିଲିରୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଝିଲିକୁ ଉତ୍ତରମାନସ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ଏଠାରୁ ମୃଗ୍ୟା ଓ ମୃଗକାନ୍ତା ନଦୀ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। କୁରୁ ଭୂମିର ଝିଲିଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ୟାତିସମ୍ପନ୍ନ, ପଦ୍ମ ଓ ମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଜୟା ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ, ସଂଖ୍ୟାରେ ବାରଟି, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ। ଏଉଁ ଝିଲିଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଶାନ୍ତି ଓ ମଧ୍ୱୀ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି; କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଆଠଟି ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଉତ୍ସ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଭାଲାହକ, ଋଷଭ, ଚକ୍ର ଓ ମୈନାକ ଚାଲିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ଲବଣୀୟ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ; ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ସୁମହାନ ପାହାଡ଼ ଏହି ଭଳି। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚ ହୋଇ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହୁଏ: ଚକ୍ର, ବଧିରକ ଓ ନାରଦ ପାହାଡ଼। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଜିମୂତ, ଦ୍ରାବଣ, ମୈନାକ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରପର୍ବତ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଛନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ; ଚକ୍ର ଓ ମୈନାକ ମଧ୍ୟରେ, ଦକ୍ଷିଣ ପଥରେ, ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ଆକାଶରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ସମ୍ବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ଅଗ୍ନି ଏହି ଜଳକୁ ପିଇଯାଉଛି; ସମୁଦ୍ରରେ ବସିଥିବା ଅଗ୍ନି ଅଉର୍ବ, ଯାହାକୁ ବଦବାମୁଖ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏଭଳି ଚାରି ପାହାଡ଼ ଲବଣୀୟ ସମୁଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ରର ତିଥି ଅଂଶ ହେଉଥିବାବେଳେ, ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୟରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୋଇଥିଲା। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ସମୟରେ ବିଲିନ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଭାରତ ଅଞ୍ଚଳର ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ଏଭଳି ବିବରଣା ମିଳେ। ଏଠାରେ କିଛି ଦିଘରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଷା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଂଶରେ ଶ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଆୟୁ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଧନରେ ଉପଯୁକ୍ତ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଏଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ଏହି ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ଓ ସ୍ଥିତିଶୀଳ ଅଛି। ଏବେ ମୁଁ ଶାକଦ୍ୱୀପ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନିଶ୍ଚିତ ଏବଂ ପ୍ରମାଣିତ ବିବରଣା ଦେବି; ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାକଦ୍ୱୀପର ବିବରଣା ଶୁଣ। ଏହାର ବିସ୍ତାର ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼; ଏବଂ ଚତୁର୍ଦିଗରେ ଏହାର ପରିଧି ତିନି ଗୁଣା ବଡ଼। ଏହି ଲବଣୀୟ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱୀପକୁ ଘେରିଛି; ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଧର୍ମିକ ଏବଂ ଦୀର୍ଘଯୁଗ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ଏଠାରେ କେବେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଭୂମି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଏଠାରେ ସାତି ଦୀପ୍ତିମାନ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ। ଶାକଦ୍ୱୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ସାତି ପାହାଡ଼; ତିନିଟି ପାହାଡ଼ ସିଧା ଏବଂ ଦିଗଦିଗାନ୍ତରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଅଞ୍ଚଳର ପାହାଡ଼ ଭାବରେ ଅଛି। ବିଶାଳ ଶ୍ମଶାନ, ଯାହାର ନାମ ରତ୍ନାକର ଓ ଅନ୍ୟ, ଦିଗଦିଗାନ୍ତରେ ବିସ୍ତାରିତ ପାହାଡ଼ ସ୍ୱରୂପ ଉଚ୍ଚ ଅଛି। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲବଣ ଓ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ର ଗଭୀର; ଏବେ ମୁଁ ଶାକଦ୍ୱୀପର ସାତି ଦିବ୍ୟ ମହାପାହାଡ଼ ବିବରଣା କରିବି। ପ୍ରଥମ ପାହାଡ଼ ମେରୁ, ଦେବ, ଋଷି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏହାକୁ ଘେରିଛନ୍ତି; ପୂର୍ବରେ ଉଦୟ ନାମକ ସୁନାର ପାହାଡ଼ ଅଛି। ଏଠାରେ ବର୍ଷା ପାଇଁ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ବିକୀରଣ ହୁଏ; ଏହାଠାରେ ବିଶାଳ, ଜଳଧାରୀ ମହାପାହାଡ଼ ଅଛି। ଏହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଔଷଧ ଉପସ୍ଥିତ; ଏଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜଳ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦୁର୍ଜୟ ନାରଦ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ ପାହାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ପରେ ବିଶାଳ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ମହାପାହାଡ଼ ଶ୍ୟାମ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଡୁନ୍ଦୁଭି ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ, ଯାହା ଶ୍ୟାମ ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ବାଦ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଡୁନ୍ଦୁଭି ଚାଳିଥିଲେ। ଶାଲମଳା, ରତ୍ନମାଳାରେ ତିଆରି, ଅଞ୍ଚଳ ବିଭାଜକ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହାପରେ ଅସ୍ତୁ ନାମକ ବଡ଼ ଚାନ୍ଦି ପାହାଡ଼ ଅଛି। ଏହାକୁ ସୋମକ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ମାତା ପାଇଁ ଅମୃତ ନେଇଥିଲେ, ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ସହଯୋଗରେ। ଏହାପରେ ଆମ୍ବିକେୟ ନାମକ ପାହାଡ଼, ଯାହାକୁ ସୁମନା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଏଠାରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ବରା ଅବତାର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ। ଆମ୍ବିକେୟ ପରେ ବିଭ୍ରାଜ ନାମକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସମସ୍ତ ଔଷଧରେ ଆଛାଦିତ ବଡ଼ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ଅଗ୍ନି ଏଠାରୁ ଦୀପ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ବିଭ୍ରାଜ ଡାକାଯାଏ; ଏଠାରେ କେଶବ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରୁ ବାୟୁ ବହିଥାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ବିବରଣା କରିବି; ତାଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ। ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପାହାଡ଼ ନାମ ଅନୁଯାୟୀ; ଉଦୟ ପାହାଡ଼ର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଉଦୟ ଡାକାଯାଏ, ଜଳଧାରାର ଅଞ୍ଚଳ ଜଣାଶୁଣା। ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ ଗତଭୟ ଭାବରେ ନାମିତ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଜଳଧାରାର ଅଞ୍ଚଳ ସୁକୁମାର ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଶୈଶିର ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ନାରଦ ପାହାଡ଼ର ଅଞ୍ଚଳ କୌମାର ଓ ସୁଖୋଦୟ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। ଶ୍ୟାମ ପାହାଡ଼ର ଅଞ୍ଚଳ ଅନୀଚକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଭ ଆନନ୍ଦକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବିବରଣା କରିଛନ୍ତି।