ଏହିପରି ଭାବେ, ସେ ନଦୀ କଠିନ ଅଞ୍ଚଳ, ଭୟଙ୍କର ଭୂମି, ଭେତ୍ର ଓ ଶଂକୁର ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରବାହିତ କରି, ଉଜ୍ଜାନ ଓ କମରୁ ଦେଶ ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ । ଏହିପରି ଚଳି ଚଳି, ସେ କୁଠା ଘାସରେ ଆବୃତ ଭୂମିକୁ ପହଁଚିଲେ । ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ ନିକଟରେ ସେ ନମକ ଭରା ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏହାପରେ, ପାବନୀ ନଦୀ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ । ତୋମର ଦେଶ ଓ ହଂସମାର୍ଗକୁ ବନ୍ୟାରେ ଡୁବାଇ, ସେ ପୂର୍ବ ଭୂମି ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପର୍ବତର ଅନେକ ସ୍ଥାନ ଭାଙ୍ଗି, କର୍ଣ୍ଣପ୍ରାବରଣ ଓ ଅଶ୍ୱମୁଖ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଁଚିଲେ । ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଜଳସିଚି, ଵିଦ୍ୟାଧର ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ, ସେ ଶୈମି ଭୂମିର ମହାସରୋବରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ଓ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଶତଶଃ ହଜାର ନଦୀ ଓ ନାଳା ଯୋଗ ହେଉଛନ୍ତି, ଯାଁଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରାନ୍ତି । ବଂଶଉକସା ନଦୀର ତଟରେ ସୁରଭି ନାମକ ଏକ ଅତି ଶୁଭ୍ର ବନ ଅଛି, ସେଠାରେ ଦୈନ୍ୟ ଓ ନିୟମିତ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା କୁବେରଙ୍କ ପୁଅ ହିରଣ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ବସବାସ କରନ୍ତି । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏହି ମହାପୁରୁଷ, ଯଜ୍ଞ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏଠି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି । ଏହି ଚାରିଜଣ କୁବେରଙ୍କ ସେବକ ଭାବେ ସେଠାରେ ରହନ୍ତି, ଏହା ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ଥିବା ଜୀବନର ଲାଭ ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ । ଏଠି, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟ, କାମନା ଓ ଧନ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ, ସମ୍ମିଳନରେ ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ; ହେମକୂଟ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଏହି ହ୍ରଦକୁ ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କ ନିବାସ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ । ସେଠାରୁ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ, ଯାହାକୁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ କୁହାଯାଏ, ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହୁଏ । ଉଚ୍ଚ ନିଷଧ ପର୍ବତରେ ଅଛି ବିଷ୍ଣୁପଦ ନାମକ ହ୍ରଦ, ଯାଁଠାରୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ମେରୁ ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ନାମକ ମହାହ୍ରଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଜମ୍ବୁ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଏଠି ଜାମ୍ବୁନଦ ନାମକ ସୁନା ମିଳେ । ପୟୋଦ ନାମକ ହ୍ରଦ ନୀଳ ଓ ପବିତ୍ର, ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ପୟୋଦ ନାମକ ଦୁଇ ନଦୀ ଏଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ଏହି ହ୍ରଦକୁ ଉତ୍ତରମାନସ କୁହାଯାଏ; ଏଠାରୁ ମୃଗ୍ୟା ଓ ମୃଗକାନ୍ତା ନାମକ ଦୁଇ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କୁରୁ ଭୂମିର ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପଦ୍ମ ଓ ମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହାମାନେ ଜୟା ନାମରେ ଦ୍ୱାଦଶଟି ଓ ମହାସାଗର ସଦୃଶ । ସେଠାରୁ ଶାନ୍ତି ଓ ମଧ୍ୱୀ ନାମକ ଦୁଇ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଦିଗରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତଥାପି, ଏଠାରେ ଝରଣା ଓ ଜଳସ୍ରୋତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ବଳାହକ, ଋଷଭ, ଚକ୍ର ଓ ମୈନାକ ନାମକ ମହାନଦୀ ଚଳିଥାଏ । ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଥିବା ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଲବଣ ଭରା ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ; ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ସୁମହାନ ପର୍ବତ ଏହିପରି । ଉତ୍ତରେ ଚକ୍ର, ବଧିରକ ଓ ନାରଦ ପର୍ବତ ଉତ୍ଥାନ ହୁଏ ଓ ମହାସାଗରରେ ବିଲୀନ ହୁଏ । ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଜିମୂତ, ଦ୍ରାବଣ, ମୈନାକ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରପର୍ବତ ପ୍ରସାରିତ । ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଏହି ବଡ଼ ପର୍ବତମାନେ ଅଗ୍ରସର, ଚକ୍ର ଓ ମୈନାକ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଆକାଶରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି । ସେଠାରେ ସଂବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ଅଗ୍ନି ଏହି ଜଳକୁ ପିଇଯାଏ; ସମୁଦ୍ରରେ ବସିଥିବା ଅଗ୍ନି ଅଉର୍ବ, ଯାହାକୁ ବଡ଼ବାମୁଖ କୁହାଯାଏ । ଏଭଳି ଚାରିଟି ପର୍ବତ ଲବଣ ଭରା ସମୁଦ୍ରରେ ବିସ୍ତୃତ; ଚନ୍ଦ୍ର ତିଥି ଅବସ୍ଥାରେ, ପୂର୍ବରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୟରେ, ସେମାନେ ବିଲୀନ ହେଉଥିଲେ । ଏମିତି, ଚନ୍ଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ସମୟରେ ଏହି ପର୍ବତମାନେ ବିଲୀନ ହେଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ବିଭାଗ ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏଠି କେତେକ ପର୍ବତ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନ୍ୟମାନେ; ପ୍ରତ୍ୟେକର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ବର୍ଷା ପରିମାଣ ବଢ଼ିଯାଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଂଶିକ ଭାବେ ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଧର୍ମ, କାମନା ଓ ଧନରେ ସମ୍ପନ୍ନ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଅବିଚଳ ଓ ନିର୍ବିକଳ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାକଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ କହିବି; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣ । ଏହାର ବିସ୍ତାର ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣ ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକର ପରିଧି ତିନିଗୁଣ । ଏହି ଲବଣ ଭରା ସମୁଦ୍ରକୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଘେରିଛି; ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଧାର୍ମିକ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ମୃତ୍ୟୁ ବହୁତ ପରେ ଆସେ । ଏଠି କେବେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଏଠି ଭୂମି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଏଠି ସାତି ଦୀପ୍ତିମାନ ରତ୍ନମୟ ପର୍ବତ ଅଛି । ଶାକଦ୍ୱୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ସାତି ପର୍ବତ ଅଛି; ତା’ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ସିଧା ଓ ବିସ୍ତୃତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଅଞ୍ଚଳର ପର୍ବତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ । ରତ୍ନାକର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମର ମହାଶ୍ମଶାନ ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ । ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲବଣ ଓ ଦୁଧ ଭରା ସମୁଦ୍ର ଗଭୀର; ଏବେ ମୁଁ ଶାକଦ୍ୱୀପର ସାତି ଦିବ୍ୟ ମହାପର୍ବତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି । ପ୍ରଥମ ପର୍ବତ ମେରୁ, ଯାହା ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଘେରିଛନ୍ତି; ପୂର୍ବରେ ଉଦୟ ନାମକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ଅଛି । ଏଠି ବର୍ଷା ପାଇଁ ମେଘ ଉପଜି ଓ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଏହା ପରେ ଏକ ବିଶାଳ, ଜଳଧାରା ଭରା ପର୍ବତ ଅଛି । ଏହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି; ଏଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜଳ ନେଇଥାନ୍ତି । ଏଠି ଭୟଙ୍କର ନାରଦ ପର୍ବତ ଅଛି, ଏକ କଠିନ ଶିଖର; ଏଠି ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ଏହା ପରେ ଏକ ବିଶାଳ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ମହାପର୍ବତ ଅଛି, ଯାଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଏହି ପର୍ବତକୁ ଡୁଣ୍ଡୁଭି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଶ୍ୟାମ ପର୍ବତ ସଦୃଶ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏଠି ଦେବତାମାନେ ଧ୍ୱନି ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଢୋଳ ବଜାଇଥିଲେ ।