ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି ଯେ, ଚକ୍ଷୁସ୍ ନଦୀ ତଥା ଏହି ଭୂମିର ନାନା ଜନଜାତିମାନେ—ଦରଦ, ଉର୍ଜଗୁ, ଗାନ୍ଧାର, ଔରସ, କୁହୁ ଏବଂ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ—ସବୁ ମିଶି, ଏହି ନଦୀର ଜଳରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଁଚିଲେ। ଏହିପରି ଶିବପୌର, ଇନ୍ଦ୍ରମାରୁ, ବସତୀ, ସଇନ୍ଧବ, ଉର୍ବସ, ବର୍ବ, କୁପଥ, ଭୀମ, ରୋମକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧାରାରେ ଆସିଲେ। ଶୁନାମୁଖ, ଉର୍ଧ୍ୱମାରୁ, ସିନ୍ଧୁ ନଦୀରେ ପୋଷିତ ଲୋକମାନେ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନଦୀର ଅନୁଗତିରେ ଆସିଲେ। କଳାପଗାମକ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ମାନବ, କିରାତ, ପୁଲିନ୍ଦ, କୁରୁ, ଭାରତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧାରାରେ ଆସିଲେ। ପଞ୍ଚାଳ, କୌଶିକ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମାଗଧ, ଅଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତର, ବଙ୍ଗ, ତାମ୍ରଳିଟ୍ଟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ପୋଷିତ ହୁଏ। ଏହି ନଦୀ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ବାଧା ପାଇଁ, ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ତାପରେ, ଏହି ଶୁଭ୍ର ଓ ହୃଦୟକାମ୍ପନୀୟ ନଦୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହି, ଚାରିପାଖ ଜମି ଏବଂ ସମସ୍ତ ନିଷାଦମାନେ ଉପରେ ବନ୍ୟା ଆଣିଦେଲେ। ଏହିପରି, ମାଛ ଧରୁଥିବା ମଣିଷ, ଋଷିକ, ନଳିମୁଖ, କେକର, ଏକର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କିରାତମାନେ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧାରା ବିପ୍ଳବିତ ହେଲା। ଏହି ବନ୍ୟା କଳଞ୍ଜର, ବିକର୍ଣ୍ଣ, କୁଶିକ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପରେ ବ୍ୟାପିଲା, ସମୁଦ୍ରକୁ ଘେରି ସମସ୍ତ ତଟକୁ ପହଁଚିଲା। ତାପରେ ନଳିନୀ ନଦୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହି, ଅଗମ୍ୟ ପଥ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବରକୁ ବନ୍ୟାରେ ଡୁବାଇଦେଲେ। ସେଇପରି, କଠିନ ଅଞ୍ଚଳ, ଭେତ୍ର ଓ ଶଙ୍କୁ ମାର୍ଗ, ଉଜ୍ଜାନ ଓ କାମରୁ ଅଞ୍ଚଳ ଦ୍ୱାରା ବହି, କୁଠା ଘାସରେ ଆଛାଦିତ ଭୂମିକୁ ପହଁଚିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱୀପ ନିକଟରେ ସେଇ ନଦୀ ଲବଣାମୃତ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି, ପାବନୀ ନଦୀ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହିଲେ। ସେ ଟୋମର, ହଂସମାର୍ଗ, ପୂର୍ବ ଭୂମି ଉପରେ ବନ୍ୟା ଆଣି, ପର୍ବତକୁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଭେଦ କରି, କର୍ଣ୍ଣପ୍ରାବରଣ ଓ ଅଶ୍ୱମୁଖ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଁଚିଲେ। ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ପୋଷି, ବିଦ୍ୟାଧର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇ, ଶୈମି ଅଞ୍ଚଳର ମହାସରୋବରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ଶତଶଃ, ସହସ୍ରଶଃ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଓ ନାଳା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ବଂଶୌକସା ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାର ନାମ ସୁରଭି। ସେଠାରେ, ଧୀର ଓ ନିୟମିତ କୁବେରଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ବସନ୍ତି। ସେ ମହାବଳୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ, ଯଜ୍ଞ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କୁ ଆଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ଚାରିଜଣେ କୁବେରଙ୍କ ସେବକ ଭାବେ ସେଠାରେ ବସନ୍ତି। ଏହା ମାଳ୍ୟବାନ୍ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି ଏଭଳି ଅନୁଭବିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଏହି ମିଳିତ ସମ୍ପ୍ରେମରେ ଦୁଗୁଣ ହୁଏ। ହେମକୂଟ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଏହି ହ୍ରଦ ନାଗମାନେ ବସୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେଠାରୁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ନାମକ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ବହି, ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ଉଚ୍ଚ ନିଷଧ ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁପଦ ନାମକ ହ୍ରଦ ଅଛି, ଯାଠାରୁ ଗାନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏକ ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ମେରୁ ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ନାମକ ମହାସରୋବର ଓ ଜାମ୍ବୁ ନାମକ ପବିତ୍ର ନଦୀ ବହେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନା ମିଳେ। ପୟୋଦ ନାମକ ହ୍ରଦ ନୀଳ, ଶୁଭ୍ର ଓ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ପୟୋଦ ଠାରୁ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ହ୍ରଦକୁ ଉତ୍ତରମାନସ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ; ଏଠାରୁ ମୃଗ୍ୟା ଓ ମୃଗକାନ୍ତା ନଦୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। କୁରୁ ଦେଶର ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପଦ୍ମ ଓ ମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେମାନେ ଜୟା ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ସଂଖ୍ୟାରେ ବାରଟି ଓ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ। ସେଠାରୁ ଶାନ୍ତୀ ଓ ମଧ୍ବୀ ନଦୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଏଠି ଆଠ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଏଠି ଝରଣାମାନେ ଓ ଶୁଭ୍ର ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବଳାହକ, ଋଷଭ, ଚକ୍ର ଓ ମୈନାକ ନଦୀ ଓ ମହାପର୍ବତ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଲବଣାମୃତ ସାଗରରେ ବିଲୀନ; ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ସୁମହାନ୍ ପର୍ବତ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଚକ୍ର, ବଧିରକ ଓ ନାରଦ ପର୍ବତ ଉପସ୍ଥିତ ଓ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତୃତ ଥିବା ପର୍ବତମାନେ ମହାସାଗରକୁ ପହଁଚନ୍ତି: ଜୀମୂତ, ଦ୍ରାବଣ, ମୈନାକ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରପର୍ବତ। ଏହି ମହାପର୍ବତମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର ଦିଗକୁ ବିସ୍ତୃତ, ଚକ୍ର ଓ ମୈନାକ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଆକାଶରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ ସଂବର୍ତ୍ତକ ନାମକ ଅଗ୍ନି ଏହି ଜଳକୁ ପିଇଯାଏ; ସାଗରରେ ବସୁଥିବା ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଔର୍ବ, ଯାହାକୁ ବଡବାମୁଖ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏଭଳି ଚାରି ପର୍ବତ ଲବଣାମୃତ ସାଗରରେ ବିସ୍ତୃତ ଅଛି; ପୂର୍ବକାଳରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରର କଳା କଟାଯିବା ସମୟରେ ଏମିତି ହୋଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ କାଳରେ ତାଳମେଳ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିଭଳି ଭାରତ ଖଣ୍ଡର ବିଭାଗ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି। ଏଠି କିଛି ଅଞ୍ଚଳ ଏଠାରେ, କିଛି ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ବର୍ଷା ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏଠି ଜୀବମାନେ ଅଂଶୀକ ଭାବେ ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ। ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନେ ବସନ୍ତି; ଏପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଏହି ପୃଥିବୀ, ଏଭଳି ଧାରଣ କରାଯାଉଛି। ଏବେ ମୁଁ ଶାକଦ୍ୱୀପ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ କହିବି; ତୁମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣ। ଶାକଦ୍ୱୀପର ବିସ୍ତାର ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣ; ଏହାର ଚକ୍ର, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ତିନି ଗୁଣା ବଡ଼। ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ଲବଣାମୃତ ସାଗର ଘେରି ରହିଛି; ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଧାର୍ମିକ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ମୃତ୍ୟୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଆସେ।