ବିନ୍ଦୁସାର ସରୋବରଟି ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ। ଏଠିରେ ରାଜା ଭାଗୀରଥ ଗଙ୍ଗା ଆଣିବା ପାଇଁ ବର୍ଷକାଳ ଧରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏଠିରେ ଦେବୀ ତ୍ରିପଥଗା, ଅର୍ଥାତ୍ ଗଙ୍ଗା, ପ୍ରଥମେ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ। ସୋମଙ୍କ ଚରଣ ତଳରୁ ଗଙ୍ଗା ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେ ସପ୍ତଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ। ସେଠି ରତ୍ନମୟ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଦେବସଦନ ରହିଛି। ଏଠିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ଯଜ୍ଞ କରି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏଠି ଉଜ୍ୱଳ ଛାୟାପଥ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ର ଅଛି। ରାତିବେଳେ ଏଠି ଦେବୀ ତ୍ରିପଥଗାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ। ସେ ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାଲି ଭୂମିରେ ଅବତରିଲେ। ଭବଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ପଡ଼ି, ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗାକୁ ରୋକିଦେଲେ। ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ କେତେକ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା। ସେଇ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ସରୋବର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ 'ବିନ୍ଦୁସାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଭବଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଗଙ୍ଗା ଅଚାନକ ବନ୍ଧ ହେଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ମନସ୍ଥିତି ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ବୁଝି, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନେଇ ଧାରା ସହିତ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲି। ଶିଵ ତାଙ୍କ ଅହଂକାର ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଅଂଗରୁ ନଦୀକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେଠି ଭାଗୀରଥଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଶରୀରକ୍ଲାନ୍ତ ଦେଖି, ଶିଵ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଏହି ରାଜା ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ତୃପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଜଣ୍ୟ ମୁଁ ମୋର କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି, ଶିଵ ନଦୀକୁ ଧାରଣ କଲେ ଓ ପରେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ଭାଗୀରଥଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଗଙ୍ଗାକୁ ସପ୍ତଧାରାରେ ମୁକ୍ତ କଲେ। ତିନି ଧାରା ପୂର୍ବକୁ ଓ ତିନି ପଶ୍ଚିମକୁ ବହିଗଲା। ଏହିପରି, ତ୍ରିପଥଗା ଗଙ୍ଗା ସପ୍ତ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ। ପୂର୍ବକୁ ନଳିନୀ, ହ୍ଲାଦିନୀ, ପାବନୀ ବହିଗଲେ; ପଶ୍ଚିମକୁ ସୀତା, ଚକ୍ଷୁ, ସିନ୍ଧୁ ବହିଗଲେ। ସପ୍ତମୀ ଅନୁଗା ନାମକ ଧାରା ଭାଗୀରଥଙ୍କ ପଛରେ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଚାଲିଗଲା; ଏହିଠାରୁ ଭାଗୀରଥୀ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଏହି ସପ୍ତ ନଦୀ ହିମାହ୍ୱୟ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବାହିତ କରିଥିଲେ। ବିନ୍ଦୁସାର ସରୋବରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶୁଭ୍ର ନଦୀମାନେ ସେଠି ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ। ସେମାନେ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ପ୍ରଧାନ ଦେଶ, ତାଙ୍କ ପାହାଡ଼, କୁକୁର, ରୌଦ୍ର, ବର୍ବର, ଯବନ, ଖସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନଜାତିକୁ ବ୍ୟାପି ଦେଲେ। ପୁଲିକ, କୁଳଥ, ଅଙ୍ଗଲୋକ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନଗୁଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧାରା ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ। ଏହି ଭାଗରେ ଗଙ୍ଗା ହିମାଲୟ ଭେଦି ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପରେ ବୀରମରୁ, କାଳିକ, ଶୂଳିକ, ତୁକର, ବର୍ବର, ପହ୍ଲବ, ପାରଦ, ଶକ ଓ ଚକ୍ଷୁ ନଦୀ ଏହି ଭୂମିକୁ ବନ୍ୟା କରି ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଦରଦ, ଉର୍ଜଗୁ, ଗାନ୍ଧାର, ଔରସ, କୁହୁ, ଶିଵପୌର, ଇନ୍ଦ୍ରମରୁ, ବସତୀ, ସୈନ୍ଧବ, ଉର୍ବସ, ବର୍ବ, କୁପଥ, ଭୀମ, ରୋମକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନଜାତି ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଶୁନାମୁଖ, ଉର୍ଧ୍ୱମରୁ, ସିନ୍ଧୁ ପୋଷିତ ଲୋକ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ, କଳାପଗାମକ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ମନୁଷ୍ୟ, କିରାତ, ପୁଲିନ୍ଦ, କୁରୁ, ଭାରତ, ପାଞ୍ଚାଳ, କୌଶିକ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମାଗଧ, ଅଙ୍ଗ, ବ୍ରହ୍ମୋତ୍ତର, ବଙ୍ଗ, ତାମ୍ରଳିଟ୍ଟ - ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଜନମାନେ ଶୁଭ୍ର ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପୋଷିତ ହେଲେ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ପାଇ ଗଙ୍ଗା ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହା ପରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନଦୀ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବହି ଚାରିପାଖର ଭୂମି ଓ ନିଷାଦମାନେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକ, ରିଷିକ, ନଳିମୁଖ, କେକର, ଏକର୍ଣ୍ଣ, କିରାତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଳରେ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ। କଳଞ୍ଜର, ବିକର୍ଣ୍ଣ, କୁଶିକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ, ସମୁଦ୍ରକୁ ପରିକ୍ରମା କରି ସମସ୍ତ ତୀର ପହଞ୍ଚିଲେ। ନଳିନୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବହି ଅପରିଚଳନୀୟ ପଥ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବରକୁ ବନ୍ୟା କରିଦେଲେ। ସେଉଁପରି ସେ କଠିନ ଅଞ୍ଚଳ, ବେତ୍ର ଓ ଶଙ୍କୁ ପଥ, ଉଜ୍ଜାନ, କାମରୁ ଦେଶ ଓ କୁଥା ଘାସର ଜମି ଉପରେ ବହିଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ ନିକଟରେ ସେ ଲବଣ ଶାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପାବନୀ ନଦୀ ତୀବ୍ର ଭାବେ ପୂର୍ବକୁ ବହି ଟୋମର, ହଂସପଥ ଓ ପୂର୍ବ ଭୂମିକୁ ବନ୍ୟା କରି ପାହାଡ଼ ଭେଦି କର୍ଣ୍ଣପ୍ରାବରଣ ଓ ଅଶ୍ୱମୁଖ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ସିଞ୍ଚି, ବିଦ୍ୟାଧର ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁ, ଶୈମି ଅଞ୍ଚଳର ମହାସରୋବରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶତ-ଶତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଓ ନାଳା ଏହି ନଦୀମାନେ ସହିତ ମିଶିଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ବର୍ଷାଇଥାନ୍ତି। ବଂଶଉକସା ନଦୀ ତୀରରେ ସୁରଭି ନାମକ ଏକ ଅତି ଶୁଭ୍ର ବନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ନିୟମିତ ହିରଣ୍ୟଶୃଙ୍ଗ, କୁବେରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବସିଥାନ୍ତି। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପଶାଳୀ, ଯଜ୍ଞ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏଠି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଚାରିଜଣ କୁବେରଙ୍କ ସେବକ ଭାବେ ସେଠି ବସନ୍ତି। ପର୍ବତ ଉପରେ ବସୁଥିବା ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ଉନ୍ନତି ଏପରି ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟ, କାମ, ଧନ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ହୁଏ। ହେମକୂଟ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଏହି ସରୋବର ସର୍ପମାନଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେଠାରୁ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ନାମକ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହୁଏ।