ମାନବମାନ୍ୟ ରାଜା ପୁରୁରବାସ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଗ୍ରହ ଓ ଭକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲେ, ଦେବଦେବତାଙ୍କର କୃପାରେ ସେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ ତପୋବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ତପୋବନ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତୁଷାରପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁହା ଓ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା, ମାନବମାନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା। ଏହି ତପୋବନର ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଓ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଥିଲା, ଶତ-ଶତ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଅତ୍ରି ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରରେ ଗଠିତ, ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। ମଦ୍ରର ରାଜା ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ପାହାଡ଼, ତୁଷାରରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ତୃତୀୟ ପାହାଡ଼ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲା। ସେ ପାହାଡ଼ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତାପ୍ତ ପାଥରରୁ ଗଠିତ, ସଦା ବଦଳରେ ମୁକ୍ତ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଚମେଲି ଲତାରେ ଆବୃତ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଗୁହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା; ରାଜା ପୁରୁରବାସ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଏହି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗୁହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ଧାର ଓ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ, ଏକ ନଳବା ଲମ୍ବାଇ ପରଏଁ ଚାଲିବା ପରେ ଏହା ନିଜର ଭୂଷଣର ଚମକରେ ଚାମତ୍କୃତ ହେଲା। ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ, ଗଭୀର ଓ ବିକଳାଙ୍ଗ, ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟି ଉପରେ ଏହା ସଦା ଦିନ ଭଳି ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଏକ କ୍ରୋଶରୁ ବଡ଼, ଏବଂ ଏକ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ହ୍ରଦରେ ଶୋଭିତ। ହ୍ରଦ ଚାରିପାଖରେ ପାହାଡ଼ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ, ସୁନା, ଚାନ୍ଦି ଓ ପ୍ରବାଳ ଗଛରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ହ୍ରଦରେ ରତ୍ନମୟ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିଲା, ପଦ୍ମରାଗ ମଣିର ପାତ୍ରରେ ଶୋଭିତ। ହ୍ରଦର ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ହୀରା ତାନା, ମୁଗ୍ଧ ଗନ୍ଧ, ଏମେରାଲ୍ଡ ଓ ନୀଳମଣିର ପତ୍ର ସହିତ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଫୁଲର କେନ୍ଦ୍ର ସୁନାର, ହ୍ରଦର ଭୂମି ହୀରାରେ ଭରି ନଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ମଣିରେ ଆବୃତ, ଜଳଜୀବୀ—ଶଙ୍ଖ, ଚିପି, କଉଡ଼ି—ସହିତ ଦୃଶ୍ୟମାନ। କୁମିର, ମାଛ, ଭୟଙ୍କର କଚ୍ଛପ, ଏମେରାଲ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ଓ ହଜାର ହୀରା ମିଳିଥିଲା। ପଦ୍ମରାଗ, ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ବଡ଼ ସାଫାୟର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚୂଡ଼ା ମଣି, କର୍କୋଟକ ମଣି, ତାମ୍ବା ଖଣ୍ଡ, ଶେଷ ଭାଗ, ରାଜାବର୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ମଣି ଦୃଶ୍ୟମାନ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମଣି, ଗଭୀର ନୀଳ ରଙ୍ଗ ମଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି, ଦେବତା ଓ ନାଗମଣି, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍, ଗାର୍ନେଟ, ପୀତ ପୁଷ୍ପ ଓ ଏମେରାଲ୍ଡ ଧୂଳି ଦୃଶ୍ୟମାନ। ସାଫାୟର, ସୁଗନ୍ଧିକା ଓ ରାଜମଣି, ମୁଖ୍ୟ ହୀରା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ମଣି ଦୃଶ୍ୟମାନ। ତାରା ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା ମଣିରେ ମୁକୁତ ଶୋଭିତ। ହ୍ରଦର ଜଳ ସ୍ନାନର ଶୀତତା ଦୂର କରି ଉଷ୍ଣ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ବୈଦୂର୍ୟ ପାଥରରେ ଏହି ହ୍ରଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର। ଏହାର ଆକାର ଦୁଇ ଶତ ଧନୁର ଲମ୍ବା, ଚତୁର୍ସ୍କୋଣ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ତିନି ଜଣ ତପସ୍ୱୀଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେଠାରେ ଏକ ମନୋହର ଦ୍ବୀପ ମଧ୍ୟରେ ଗୁହା ଦ୍ବାର ଭଳି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଅଞ୍ଚଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଏଠି ଏକ ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମପୋକ୍କରୀ ଏକ ପାଥର ତଳାରେ, ଶୁଧ୍ଧ, ଶୀତଳ ପାନୀୟ ଜଳ, ଜଳଜ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ପୋକ୍କରୀ ଆକାଶ ଭଳି, ଚତୁର୍ସ୍କୋଣ ଓ ମନୋହର; ଏହାର ଜଳ ମିଠା, ହାଲୁକା, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ। ଏହି ଜଳ ଗଳାକୁ ଶୁଖାଇ ନଥିଏ, ପେଟକୁ ଭରି ନଥିଏ, କିନ୍ତୁ ଶରୀରକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ସୁବିଧା ଦେଇଥାଏ। ପୋକ୍କରୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରାଜପାଳି, ତିନି ତପସ୍ୱୀଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଦ୍ବାରରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ର ସେତୁ, ସମସ୍ତ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ରାଜପାଳି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, ଚାନ୍ଦିରେ ତିଆରି, ବୈଦୂର୍ୟର ମନୋହର ଶିଢ଼ି, ପ୍ରବାଳର ଶୁଧ୍ଧ ରେଳିଂ। ବଡ଼ ସାଫାୟର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ମହାସ୍ତମ୍ଭ, ଏମେରାଲ୍ଡର ତଳା, ହୀରାର ଜାଳରେ ଚମକୁଥିବା, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା। ଏହି ରାଜପାଳି ମଧ୍ୟରେ, ଭଗବାନ ଜନାର୍ଦନ, ଦେବଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ଶେଷ ନାଗର କୋଇଲ ଉପରେ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ଏକ ଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗି ରଖିଥିଲେ, ଦେବତାଙ୍କର ଚକ୍ରଧାରୀ ପଦ ଶେଷ ନାଗର ଫଣ ଉପରେ ରଖିଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ପଦ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ, ଶେଷ ନାଗର କୋଇଲକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଲାପରେ ରଖିଥିଲେ। ଦେବତାଙ୍କର ଭୂଷିତ ହାତ ଶେଷ ନାଗର କୋଇଲ ଉପରେ ଶୋଭିତ। ଏକ ହାତ ମୁଣ୍ଡର ପଛରେ, ଅନ୍ୟ ହାତ ସିଧା ଅବସ୍ଥାରେ। ଭାଙ୍ଗି ଅବସ୍ଥାରେ ନାବି ନିକଟରେ ଅନ୍ୟ ହାତ ରଖିଥିଲେ, ଏକ ହାତ ପରିଜାତ ମାଳା ଧରି, ନାକର ଲାଇନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମନ୍ଦିର ମାଳତା ହାତରେ ଭଗବାନଙ୍କର ପଦ ମସାଜ କରୁଥିଲେ; ଭଗବାନ ମାଳା, ମୁକୁତ, ହାର ଓ ବାହୁଦଣ୍ଡରେ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ମନୋହର ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁଣ୍ଡ ଶେଷ ନାଗର ମଣିର ଫଣ ଉପରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ସ୍ଥାନ, ଯାହାର ସତ୍ତା ଅଜଣା, ଅତ୍ରି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ, ସଦା ସିଦ୍ଧ ମୁନିମାନେ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଗୋତ୍ର ପୁଷ୍ପର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ। ଭଗବାନଙ୍କର ଶରୀର ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧରେ ଅନୁଲିପ୍ତ, ଦେବ ଧୂପରେ ଶୋଭିତ, ସିଦ୍ଧ ମାନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଉତ୍ତମ ଫଳ ଅର୍ପିତ।