ପାହାଡ଼ର ଢାଳ ଓ ଉପତ୍ୟକା ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ସ୍ବୟଂ ବସିଥିଲେ। ଏହି ପାହାଡ଼ର ପାଥର ଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ଦେବମୟ ଦୁଧ ବହୁଥିଲା, ଯେଉଁଟି ଅମୃତ ସମାନ ମିଠା ଏବଂ କେଉଁସି କାଟା ନଥିଲା। କେବେ କେବେ ସେଠାରେ ମହିଷ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କେବେ କେବେ ଛାଗଳି ଚାରିପାଖରେ ଘୁରୁଥିଲେ; ପାହାଡ଼ର ପାଥର ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଦହି ଥିଲା, କିମ୍ବା ବାହାରେ ଥିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଭୂମିର ନାଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦେବମୟ ହ୍ରଦ ଓ ନଦୀ ଥିଲା, ଯାହାର ଜଳ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ପବିତ୍ର ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ କେବେ ଉଷ୍ଣ ଓ କେବେ ଶୀତଳ ଝରଣା ବହୁଥିଲା; ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ରମରେ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା। ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନା ପରିଧିରେ କେଉଁସି ତୁଷାରପାତ ହୁଏନଥିଲା; ସେ ଚୂଡ଼ାର ଢାଳ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ତୁଷାର ରହିତ ଥିଲା। ଏଠାରେ, ରାଜନ୍, ପାହାଡ଼ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଧଳା ଶିଖର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମେଘମାନେ ସବୁବେଳେ ଏକାସାଥିରେ ତୁଷାରପାତ କରନ୍ତି। ଆଉ ଏକ ଚୂଡ଼ା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମେଘମାନେ ସବୁବେଳେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶିଖର ଉପରେ ପଥର ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ସେ ଆଶ୍ରମ ଏତେ ମନୋହର ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଝରଣା ବହୁଥିଲା, ଗଛର ଫଳ ସବୁବେଳେ ପକ୍କ ଏବଂ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଥିଲା। ସେଠି ସବୁବେଳେ ମଧୁମକ୍ଷୀ, ଦେବୀମାନେ ଏବଂ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରୁଥିଲା, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା। ଏଠି ବାନରମାନେ ଏଠୁ ସେଠୁ ଖେଳୁଥିଲେ; ତୁଷାର ଏଭଳି ମାନ୍ଦ ଥିଲା ଯେ, ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ ଭଳି ଅଲୋକିତ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ତୁଷାରରେ ଭରିଥିବା ଗୁହା ଓ ପାହାଡ଼ ଘେରିଥିଲା, ମାନବମାନେ ଅଗ୍ରହଣୀୟ ଥିଲେ। ସେଠି, ପୂର୍ବରୁ ଭକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିବା ମହାରାଜ ପୁରୁରବା, ଦେବଦେବଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାପରେ, ଶ୍ରମ ଶାନ୍ତି କରୁଥିବା ଓ ମନୋହର ଏହି ଆଶ୍ରମ, ଶତଶଃ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଜାଯାଇଥିଲା, ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଭାବେ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ଆଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେଠି ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଶିଖର ଥିଲା, ଯାହା ରଙ୍ଗରେ ବିଶାଳ ଓ ତୁଷାରରେ ଢାକା ଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୃତୀୟ ଏକ ଚୂଡ଼ା ଅତି ଉଚ୍ଚତରେ ଉଠିଥିଲା। ଏହା ନିତ୍ୟ ତାପିତ ପାଥରରୁ ଗଠିତ, ସବୁବେଳେ ମେଘ ରହିତ, ତାଳ ଦିଗରେ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମଲ୍ଲିକା ଲତା ଘେରିଥିବା ଏକ ସୁନ୍ଦର ଗୁହା ଦେଖାଗଲା; ରାଜା ଉତ୍ସୁକତାରେ ଏହି ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗୁହାଟି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିଲା, ଏକ ନଳିକା ଭଳି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ; ସେ ନଳିକାର ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପରେ, ଗୁହା ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ଆଲୋକରେ ବିକାଶିତ ହେଉଥିଲା। ସେଠି ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ, ଗଭୀର ଓ ବିକଳାଙ୍କୁ ମୋଡ଼ିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନ ଉଦୟ ହୁଏ, ନ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକିତ କରେ। ତଥାପି ଏହି ସ୍ଥାନ ସବୁବେଳେ ଦିନ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁବେଳେ ଆଲୋକିତ ଥିଲା, ଏହା ଏକ କ୍ରୋଶ ଠାରୁ ବଡ଼, ଏବଂ ଏଠି ଏକ ମନୋହର ହ୍ରଦ ଥିଲା। ହ୍ରଦର ଚାରିପାଖରେ ପାହାଡ଼ ସଂଯୁକ୍ତ ମଞ୍ଚ ଥିଲା, ସୁନା, ରୂପା ଓ ପ୍ରବାଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ବିଭିନ୍ନ ମଣି ମାଳା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ହ୍ରଦରେ ପଦ୍ମରାଗ ମଣିର ପତ୍ର ଥିବା ଲୋଟସ ଥିଲା। ହୀରା ତାନ୍ତିର ଗୁଛ, ଚମକୁଥିବା ଗନ୍ଧ, ଏବଂ ପନ୍ନା ଓ ନୀଳମଣି ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା। ଏହି ଲୋଟସର ମଧ୍ୟ ଧଳି ଥିଲା ସୁନାର; ହ୍ରଦର ତଳ ହୀରାରେ ଭରିଥିଲା ନଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଥିଲା। ଏଠି କଉଡ଼ି, ଶଙ୍ଖ, ଚିପି ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଳଚର ଜନ୍ତୁ ଥିଲେ। ମଗର, ମାଛ, ଭୟଙ୍କର କଛୁଆ, ପନ୍ନା ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ହଜାର ହୀରା ଥିଲେ। ପଦ୍ମରାଗ, ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ବଡ଼ ନୀଳମଣି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସ୍ପିନେଲ ଏବଂ କର୍କଟକ ପାଥର ଥିଲା। ତାମ୍ବା ଖଣ୍ଡ, ଶେଷ ଅଂଶ, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ରାଜାବର୍ତ୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ମଣି ଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମଣି, ଗାଢ଼ ନୀଳ ରଙ୍ଗର ମଣି, ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ମନୋହର ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣିର ଅଂଶ ଥିଲା। ଦେବତା ଓ ନାଗମାନଙ୍କ ମଣି, ସ୍ଫଟିକ, ଗୋମେଦ, ପୀତପଦ୍ମରାଗ ଏବଂ ପନ୍ନା ଧୂଳି ଥିଲା। ନୀଳମଣି, ସୁଗନ୍ଧିକା ଏବଂ ରାଜମଣି, ମୁଖ୍ୟ ହୀରା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମମଣି ଥିଲେ। ମୁକ୍ତା ତାରା ଭଳି ଆକୃତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ମଣି ଉପରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ। ହ୍ରଦର ଜଳ ମଧୁର ଉଷ୍ଣ ଥିଲା, ସ୍ନାନର ଶୀତଳତାକୁ ଦୂର କରୁଥିଲା; ବୈଦୂର୍ୟ ପାଥର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ହ୍ରଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହାର ଆକାର ଦୁଇ ଶତ ଧନୁଷ ଲମ୍ବ, ଚତୁର୍ସ୍କୋଣ ଆକୃତିର, ମନୋହର ଏବଂ ତିନି ଜଣ ତପସ୍ୟାରେ ନିର୍ମିତ। ଏଠି ଏକ ଚମତ୍କାର ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ, ଗୁହା ଦ୍ୱାର ଭଳି ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନାର, ରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହିପରି ଏକ ମନୋହର ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ପାଥର ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଅଛି, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ଶୀତଳ ପାନୀୟ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜଳପଦ୍ମ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ପୋଖରୀ ଆକାଶ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଚତୁର୍ସ୍କୋଣ ଆକୃତିର, ତାହାର ଜଳ ମିଠା, ହଲକା, ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ। ଏହା କଣ୍ଠକୁ ଶୁଷ୍କ କରେନାହିଁ, ଗଭ ଭରିଦିଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶରୀରକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୃପ୍ତି ଓ ବଡ଼ ସଂତୋଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହଲ ଅଛି, ତିନି ଜଣ ତପସ୍ୟାରେ ନିର୍ମିତ, ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରରେ ସୁନାର ସେତୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ମହଲଟି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ଚମକୁଛି, ଏହା ରୂପାରେ ନିର୍ମିତ, ବୈଦୂର୍ୟ ପଥରର ଦେଢ଼ି ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ପ୍ରବାଳ ରେଳିଂ ଥିଲା। ଏଥିରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ନୀଳମଣି ଦଳି, ପନ୍ନାର ମଞ୍ଚ, ଏବଂ ହୀରା ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଜାଲି ଜାଲି ଚମକୁଥିଲା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା।