ଯମୁନା ଓ ତପତୀ ପୁନିଥରେ ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ; ଏହିପରି, ଭୟାନକ ସ୍ଵଭାବର ବିଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ କାଳ ରୂପେ ଅବିଚଳ ରହିଲେ। ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁଙ୍କର ଦଶଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଥିଲେ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇଳା ପ୍ରଥମ, ଯିଏ ପୁଅ ପାଇଁ କୃତ ଯଜ୍ଞରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁଅମାନେ—ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁ, କୁଶନାଭ, ଅରିଷ୍ଟ, ଧୃଷ୍ଟ, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, କରୂଷ, ଶର୍ୟାତି, ପୃଷଧ୍ର ଓ ନାଭାଗ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୈବମାନବ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନୁ ତାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ଇଳାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ସ୍ୱୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହାବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହା ପରେ, ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ଇଳା ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଚାରିଅଡ଼ିଏ ଯାଇ, ଭୂପତିମାନେଂକୁ ବଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଉଁ ଭଳି ଦିଗ୍ବିଜୟ କରି, ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ଇଳା ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନ, ଚିରଉଜ୍ଵଳ ଓ କାମନାପୂରକ ତରୁ-ଲତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମହା ଶରବଣ ନାମକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଦେବମାନ୍ୟ ଶିବ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଶମ୍ଭୁ, ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ପୂର୍ବକାଳରେ ସେଠାରେ ଉମାଙ୍କ ସହିତ ଏକ ନିୟମ ହୋଇଥିଲା—ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଶ ଯୋଜନା ପରିସରରେ ନାରୀ ହେଇଯିବେ। ଏହି ନିୟମ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ରାଜା ଇଳା ଏକଦିନ ଶରବଣ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ହରାଇ ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଲକ୍ଷଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ, ରାଜା ଏଉଁ ରୂପ ନେଲେ—ଉଚ୍ଚ, ଭରିବସ୍ତ୍ର, ମନୋହର ନାରୀ ରୂପ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉନ୍ନତ ସ୍ତନ। ଉଠା ନିତମ୍ଭ ଓ ଉରୁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ଶିଥିଳ ଦେହ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି। ତାଙ୍କର ବାହୁ ଦୀର୍ଘ ଓ ଉନ୍ନତ, କୁନ୍ଦଳିତ କଳା କେଶ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲୋମାବୃତ ଦେହ, ଦନ୍ତ ଶୁଭ୍ର, କଥା ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ଗମ୍ଭୀର। ତାଳ ଓ ଶ୍ଵେତ ଚର୍ମ, ହଂସ କିମ୍ବା ଗଜ ଚାଲି, ବିଲାସୀ ଭୂରୁ, ତାମ୍ର ନଖ ଓ ଶିଥିଳ ଅଙ୍ଗୁଳି। ଏପରି ରୂପରେ ଅରଣ୍ୟେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଇଳା ଚିନ୍ତା କରିଲେ—“ମୋ ପିତା କିଏ? ମୋ ଭାଇ କିଏ? ଏଠାରେ ମୋ ମା କିଏ? କାହାକୁ ମୁଁ ବିବାହିତ? କେତେଦିନ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ରହିବି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେଖିଲେ। ଇଳାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ମନୋମୁଗ୍ଧ ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ଚାହିଲେ, ଆଶାକ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କଲେ। ବୁଧ ବେଶଭୂଷାରେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଳୁ, ଗ୍ରନ୍ଥ ଧାରଣ କରି, ବାଂଶ ତନ୍ତୁର ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞସୂତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜ ରୂପେ, ଜଟାଧାରୀ, କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି, ଶିଷ୍ୟମାନେ ହସ୍ତେ ଇଂଧନ, ପୁଷ୍ପ, ଦୁବ ଓ ଜଳ ନେଇ ଚାଲିଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଇଳାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ନାହିଁ, ଅରଣ୍ୟ ଦୂରେ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହିଲେ। ହଠାତ୍, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ—“ତୁମେ ଅଗ୍ନିସେବା ତ୍ୟାଗ କରି କେଉଁଠି ଯାଇଛ? ଏହା ତୁମର ବିଶ୍ରାମ ସମୟ, ଏହା ବିତିଯାଉଛି; ଆସ, ଆସ, ଚାପା ନିତମ୍ଭ ନାରୀ, କାହିଁକି ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଛ, କ’ଣ କାରଣ?” “ଏହି ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ମଜା ପାଇଁ; ମୋ ଗୃହକୁ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କର।” ତା’ପରେ ଇଳା କହିଲେ, “ମୁଁ କିଛି ଜାଣେନି, ହେ ତପସ୍ବୀ। ମୋ ବିଷୟରେ, ତୁମେ ସ୍୵ାମୀ ଭାବେ, ମୋ ବଂଶ ବିଷୟରେ କୁହ, ହେ ନିର୍ମଳ।” ବୁଧ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଇଳା, ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ମୁଁ କାମୁକ, ବୁଧ ନାମକ, ବହୁ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ମୋ ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଇଳା ବୁଧଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଦେବମାୟା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ମଣିମୟ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଶୋଭିତ ମହଲରେ ଇଳା ନିବାସ କଲେ, ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ସ୍ୱୟଂକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ କଲେ। “ଆହ, କେମିତି ଚରିତ୍ର, କେମିତି ରୂପ, କେମିତି ଧନ, କେମିତି ବଂଶ—ମୋ ଓ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର! କେମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଧୁର୍ୟ!” ଇଳା ବହୁଦିନ ଧରି ବୁଧଙ୍କ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରର ମହଲ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗରେ ଅତିବାହିତ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ମନୁଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ, ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଶରବଣ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଏକ ମାଦି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ମଣିମୟ ରଥର କିରଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଧାରିଣୀ। ଘୋଡ଼ାକୁ ଚିହ୍ନି, ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ—“ଏହି ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ନାମକ ଘୋଡ଼ା, ସେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର।” “ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା କେମିତି ମାଦି ହେଲା, କ’ଣ କାରଣ?” ଏହା ପରେ ସେମାନେ ମୈତ୍ରାବରୁଣି ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। “ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କ’ଣ?” ବୋଲି ପଚାରିଲେ। ଯୋଗଦର୍ଶୀ ବସିଷ୍ଠ ଧ୍ୟାନଦୃଷ୍ଟିରେ ସବୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଶରବଣ ରେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଏକ ନିୟମ କରିଥିଲେ—ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ନାରୀ ହେବେ। ଏହି ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ରାଜା ସହିତ ନାରୀ ହୋଇଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ, ସେ ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ ଭଳି ପୁନଃ ପୁରୁଷ ହେବେ। ଏହିପରି, ପିଣାକିନ୍ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।” ତେଣୁ, ମନୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମହେଶ୍ଵରଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପାର୍ବତୀ ଓ ପରମେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେବ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ, ଏବେ—ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧରୁ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳିବ, ଦୁହେଁକୁ ଦିଆଯିବ। ତେବେ, ଶୂର ବୀର କିମ୍ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ପୁରୁଷ ହେବେ।” ଏହିପରି ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ, ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଚାଲିଗଲେ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ପୁରୁଷ ଚେଲା ହେଲେ। ଏଭଳି, ଏକ ମାସ ଧରି ନାୟକ ପୁରୁଷ ରୂପେ ରହିଲେ; ଅନ୍ୟ ମାସ ନାରୀ ରୂପେ। ବୁଧଙ୍କ ଗୃହରେ ନିବାସ କରୁଥିବା ନୀଳା ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ।