ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପର୍ବତ, ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପିତୃମାନେ ଫେରିଯିବା ପଥବଳି ଚିହ୍ନିତ। ଏପରି ଭାରତର ନବଟି ଖଣ୍ଡର ବିବରଣୀ ମୁଁ ଦେଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଖଣ୍ଡ ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଭୂତପିଶାଚମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚେତନ-ଅଚେତନ ଜୀବମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଉନ୍ନତିର ଅନେକ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଗଣନାରେ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ, ତଥା ଖୋଜୁଥିବା ଜିଜ୍ଞାସୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିସବୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ସମୟରେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରି, ମୁଁ କହିଲି: “ମୁଁ ବୁଧଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ଗାଈଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ବଛା ପରିବେଷଣ, କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଦାନ ଏବଂ ବୃଷ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି। ବୁଧପୁତ୍ର ରାଜା ପୁରୁରବାଙ୍କ ରୂପ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ବିଷୟରେ ମୋତେ ଜିଜ୍ଞାସା ଜନ୍ମିଛି, ହେ କେଶବ, ଏହା ମୋତେ ଖୋଲି କହ। କେଉଁ କର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳରେ ସେଇ ପୁରୁରବା ଏପରି ରୂପ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଇଲେ?” ଉର୍ବଶୀ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ତିନି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ମହାମୋହନୀ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେଇ ପୁରୁରବାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଉଛି: ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ପୁରୁରବା, ଯିଏ ମଦ୍ର ଦେଶର ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ ଚାକ୍ଷୁଷ ବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ରାଜଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୂପରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ମଦ୍ରର ରାଜା ହେଲେ, ଏବଂ କେଉଁ କର୍ମରେ ସେ ରୂପବାନ୍ ହେଲେ? ଦ୍ୱିଜମାନେ ବସୁଥିବା ଗାଁରେ ପୁରୁରବା ନାମକ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଏକ ମହାରାଜା ଥିଲେ। ସେଇ ପୁରୁରବା, ମଦ୍ର ରାଜା, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ସେ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ଉପବାସ ଓ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅଙ୍ଗରାଗ କରି ଉପବାସ ରଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଉପବାସର ଫଳରେ ସେ ଅବିରୋଧରେ ମଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଉପବାସ ସମୟରେ ଅଙ୍ଗରାଗ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ରୂପରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏହିପରି, ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଉପବାସ କରାଯାଏ, ଅଙ୍ଗରାଗ ସ୍ନାନ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହାରେ ରୂପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା କହିଦେଲି, ଏବେ ମଦ୍ର ପତି ପୁରୁରବାଙ୍କ କଥା ଶୁଣ। ସେ ରାଜା ସମସ୍ତ ରାଜଧର୍ମ ରଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୂପ ନ ଥିବାରୁ ପ୍ରଜାଙ୍କର ପ୍ରେମ ଲଭିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏବେ ରୂପ ଲାଗି ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ସେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ହସ୍ତାନ୍ତର କରି, ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ହିମଶିତଳ ପର୍ବତ ଦିଗରେ। ଏହି ମହାନ ରାଜା ପଦେ ପଦେ ଚାଲି, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଧାରାରେ ଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ନଦୀ—ଏଇରାବତୀ—ଦେଖିଲେ। ଏହି ନଦୀ ହିମପର୍ବତରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା, ଶୀତଳ ଓ ପ୍ରବଳ ଧାରା ଥିଲା, ତାହାର ଜଳ ହିମଶିଖର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ଶୀତଳ। ରାଜା ଦେଖିଲେ ଏହି ନଦୀ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, ଯାହା ହିମଶିଖର ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ୍ର ନଦୀ ହେଉଛି ହେମାବତୀ, ଯାହା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଦା ବିହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ଏହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି। ନଦୀ ଚାରିପାଖରେ ଦିବ୍ୟ ମଦମସ୍ତ ହସ୍ତୀମାନେ ଚରିଥିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରିତ। ପୁରୁରବା ଦେଖିଲେ ଏହି ନଦୀ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଠାରେ ବସିଥିଲେ, ଏହା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଅଭିଭାସିତ। ଧଳା ହଂସମାନେ ଶାରୀବଦ୍ଧ ରୂପେ ତଳେ ତଳେ ଚରୁଥିଲେ, କଶ୍ମୀରୀ ଚାମରା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ପବିତ୍ର କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ନଦୀ ଶୁଭ୍ର, ଶୀତଳ, ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ମନକୁ ଉଲ୍ଲାସିତ କରୁଥିଲା, ରୂପରେ ଅନେକ ରୂପ ନେଉଥିଲା, ସୋମର ଅନ୍ୟ ରୂପ ଭଳି ଚମତ୍କାର। ଏହାର ଶୀତଳ ଓ ତୀବ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ହିମବତୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟା, ତରଙ୍ଗ ନୃତ୍ୟରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏହି ଜଳ ଅମୃତ ସମାନ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ, ତପସ୍ବୀମାନେ ଏହାକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲେ, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ସମୁଦ୍ରର ରାଣୀ, ମହାମୁନିମାନେ ସେବନ କରୁଥିଲେ, ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧକର, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମାଉଥିଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉପକୃତ, ସ୍ୱର୍ଗପଥ ଦାନ କରୁଥିଲା, ତୀରେ ଗାଈଁର ଝୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଶିବାଳା ହୀନ ଚରାଗାହ। ହଂସ ଏବଂ କଦମ୍ବ ଝୁଣ୍ଡର ଧ୍ୱନି, ପାନି ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଶୋଭା, ଗଭୀର ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ତୀର ଦ୍ୱୀପ ଦେହ ଭଳି। ନୀଳ ଜଳ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ, ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ମୁଖ, ଧଳା ଝାଗରେ ପରିଧାନ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ କଦମ୍ବ ଶାରୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଚଞ୍ଚଳ ମାଛ ଭୃକୁଟି ଭଳି ରୂପ ନେଇଥିଲେ। ନଦୀର ଅଞ୍ଚଳ ତାଙ୍କ ନିଜ ଜଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ହସ୍ତୀମାନଙ୍କ ମସ୍ତକ ଭଳି ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ଚେଷ୍ଟା, ହଂସ ଚରଣ ନୁପୁର ଧ୍ୱନି, ପଦ୍ମ ମାଳା ଚୂଡ଼ା ଭଳି ଶୋଭା। ଏଠାରେ ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଦ୍ୱିପ୍ରହର ସମୟରେ ନିଜ ରୂପରେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ ଖେଳୁଥିଲେ। ଏହି ନଦୀ ଏପରି ସୁଗନ୍ଧି ଅର୍କ ନେଇ ଯାଉଥିଲା, ଯାହା ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଧୁଆଯାଉଥିଲା, ତୀରର ଫୁଲର ବିଭିନ୍ନ ଗନ୍ଧ ମିଶିଥିଲା। ତରଙ୍ଗମାଳା ଏପରି ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ଦେଖିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଦେବମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଏଠାରେ ଉତ୍ସବ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଜଳ ଦେବୀମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗର ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗଣ୍ଡ ଜଳ ସହିତ ମିଶିଥିଲା, ମୃଗମଦ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଏହାକୁ ଚୁମୁଥିଲେ। ତୀରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ଉଗିଥିଲେ, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଏଠାରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ନଦୀ ତୀରେ ରାଜା ପୁରୁରବା ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।