ଜମ୍ବୁ ଦ୍ୱୀପର କଥା ଆମେ ଶୁଣୁଛୁ। ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଜମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷରୁ ପଡିଛି। ଏହା ବିଶାଳ, ହଜାର ଯୋଜନ ଆୟତନର ଏବଂ ପୁଣି ଏହି ମାପର ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ବଡ଼। ଏଠାରେ ଥିବା ଜମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷ ସବୁ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ରାଜା, ତାହାର ଉଚ୍ଚତା ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଇଛି। ଏହି ବୃକ୍ଷର ଫଳର ରସ ଏଠାରେ ଏକ ନଦୀ ହୋଇ ବହିଯାଏ। ସେହି ଜମ୍ବୁ ଫଳର ରସ ନଦୀ ମେରୁ ପରିଦାନ କରି ଆଉଥରେ ଜମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ଫେରିଯାଏ। ଇଲାବୃତ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ରସ ପାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଜମ୍ବୁ ଫଳର ରସ ପିଇଲେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଭୁଖ, କ୍ଲାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଜମ୍ବୁନଦ ନାମକ ଏକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ହେଉଛି, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ କୀଟର ଦ୍ରୁତି ପରି ଚମକେ। ସମସ୍ତ ଚେତନ ଏବଂ ଅଚେତନ ଜନପଦର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଫଳର ଶୁଭ ରସ ଏହି ହେଉଛି; ଏଠାରୁ ଯେଉଁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ବହିଯାଏ ତାହା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ମଳମୁତ୍ର ଏବଂ ମୃତଦେହ ଭୂମି ଦ୍ୱାରା ଅବଶୋଷିତ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ ହୁଏ। ହିମାଳୟରୁ ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ଏବଂ ଯକ୍ଷମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ; ହେମକୁଟ ପାହାଡ଼ରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଅପ୍ସରାମାନେ ବସୁଛନ୍ତି। ଏଠି ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ ଆଦି ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ରହନ୍ତି; ବଡ଼ ମେରୁ ପାହାଡ଼ରେ ତିରିଶି ଓ ତିନି ଶୁଭ ଏବଂ ବଳିଦାନୀୟ ପ୍ରକୃତିର ଦେବମାନେ ବିହାର କରନ୍ତି। ଏହି ପାହାଡ଼ ନୀଳମଣି ଓ ବୈଦୂର୍ୟ ମଣିରେ ଶୋଭିତ; ଏଠି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ବସନ୍ତି। ଦାଇତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଧଳା ପାହାଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପାହାଡ଼, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପିତୃମାନେ ଫେରିବା ପଥ ହେଉଛି। ଏପରି ଭାରତର ନବ ଖଣ୍ଡର ବିବରଣୀ ମୁଁ ଦେଲି। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି, ଚଳନ ଓ ସ୍ଥିରତାର ଅନେକ ରୂପ ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ସମୟରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—"ମୁଁ ବୁଧଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କର କଥା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି ଶୁଣିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଗାଈ ପ୍ରସବ ସମୟରେ ଦାନ, କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ଦାନ, ବୃଷଭକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି। ବୁଧଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୁରବାସଙ୍କ ରୂପ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟ କିପରି ମିଳିଲା? ଉର୍ବଶୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ତିନି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ସେ କିପରି ଏପରି ରୂପ ଓ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଲେ?" ତେବେ ଶୁଣ, ପୁରୁରବାସଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା। ସେ ମଦ୍ରଦେଶର ରାଜା ଥିଲେ, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁର ଅନ୍ତରାଳରେ ଚାକ୍ଷୁଷ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେ ରାଜଧର୍ମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ରୂପରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଧାନ ଗାଁରେ ପୁରୁରବାସ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ। ସେହି ଜନ୍ମରେ, ତ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ, ସେ ମଦ୍ର ରାଜ୍ୟର ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଉପବାସ କରି, ନିୟମିତ ଘ୍ରାନ୍ତି ଓ ଅଭ୍ୟଂଗ କରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଉପବାସର ଫଳରେ ଅବିଘ୍ନ ଭାବେ ମଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଉପବାସ କାଳରେ ଅଭ୍ୟଂଗ କରିଥିବାରୁ ରୂପରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏହିଥିରୁ ଜଣାପଡ଼େ, ଉପବାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଭ୍ୟଂଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ରୂପକୁ କ୍ଷୟ କରେ। ଏପରି ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କଥା ଶୁଣିଲେ। ସେ ରାଜା ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୂପ ନଥିଲାବଳେ ଜନମାନସର ପ୍ରେମ ଲାଭ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ରୂପ ଆଶାରେ ସେ ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଇ, ହିମପର୍ବତକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯିବାକୁ ଧୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ସୀମାର କୌଳେ ନିଜ ନଦୀକୁ ଦେଖିବାକୁ ପଦେ ପଦେ ଗଲେ। ସେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନଦୀ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ନାମ ଏଇରାବତୀ। ଏହି ନଦୀ ହିମପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତୀବ୍ର ଧାରା ଓ ଏହି ଜଳ ହିମଶୀତଳ ରେଖାର ସ୍ପର୍ଶ ପରି ଶୀତଳ। ରାଜା ଦେଖିଲେ—ସେହି ନଦୀ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପରି ଚମକୁଛି, ଏହାର ଅଭା ହିମପର୍ବତ ସମାନ ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ। ସେ ପବିତ୍ର ହେମାବତୀ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବଦା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ତାକୁ ସେବନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ନଦୀ ଦେବ ହାତୀମାନଙ୍କ ମଦରେ ମନ୍ଦିତ, ଏଠାରେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ରଙ୍ଗ ଚମକେ। ମହାରାଜା ପୁରୁରବାସ ଏହି ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ—ଏହା ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଠାରେ ସେବା କରନ୍ତି, ଏହା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପରି ଚମକୁଛି। ଧଳା ହଂସମାନେ ଧାରା ଧାରା ଭାବେ ଏହି ନଦୀକୁ ଆଲଙ୍କୃତ କରିଛନ୍ତି, କଶ୍ମୀରୀ ପଙ୍ଖାରେ ଶୋଭିତ, ଧର୍ମାତ୍ମାମାନଙ୍କର ପବିତ୍ରତାରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଦେଖି ରାଜାର ମନେ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନତା ଆସିଲା। ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀ ଶୀତଳ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ, ଏହାର ରୂପ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବଢ଼େ ଓ କମେ, ଶୋଭାରେ ସୋମ ଦେବଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରୂପ ପରି ଲାଗେ। ଏହି ନଦୀ ଶୀତଳ ଓ ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଥାଏ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏଠାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ହିମବତୀଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କନ୍ୟା, ତରଙ୍ଗ ନୃତ୍ୟରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଜଳ ଅମୃତ ସମାନ ରୁଚିର, ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏଠାରେ ଶୋଭା ବଢ଼ାନ୍ତି, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପଥ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।