ଲୋମହର୍ଷଣ ଋଷି କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସୁଥିବା, ଜୀବିକା ବିହୀନ, ସବୁଠି ଘୁଞ୍ଚିବା, ଏବଂ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଅପରିଚିତ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ସେମାନେ କଠିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧନ୍ତି, କେହି ଉନ ଓଢ଼ନ୍ତି, ସମୁଦ୍ଗକ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ, ମଣ୍ଡଳ, କିରାତ ଓ ଅମରମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛନ୍ତି। ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଭାରତ ଭୂମିରେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ଅଛି—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି। ଏହାମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ କଣ, ଏହା ମୁଁ ଏବେ ଖୋଲାସା କରିବି। ଏହି ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ପୁନି ଉତ୍ସାହରେ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଭାରତ ଭୂମି ପରି କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ହରିବର୍ଷ ଦେଶ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ କହ, ଏବଂ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ, ସେଠାର ଲୋକ, ଗଛପଳା ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ, ଲୋମହର୍ଷଣ ଋଷି ପୁରାଣମାନେ ଯେଉଁଠି ମହାନ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେଉଁଠିର ଏହି ତଥ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଓ କିମ୍ପୁରୁଷ ଦେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ, ମହାସୁଖ ସମାନ। କିମ୍ପୁରୁଷ ଦେଶରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ—ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ଲକ୍ଷ ବୃକ୍ଷର ମଧୁ ସବୁ କିମ୍ପୁରୁଷମାନେ ପିଉଥାନ୍ତି। ସେଠାର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ମନରେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ଓ ନାରୀମାନେ ଅପ୍ସରା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରୁ ଆଗକୁ ହରିବର୍ଷ ଦେଶ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ମହା ଚାନ୍ଦି ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାର ସମସ୍ତେ ଦେବଲୋକରୁ ପତିତ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ଶୁଭ ଉପଜ ରସ ପିଉଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ; ଏଠାରେ ଜୀବନ ଏଗାର ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ହୁଏ। ମୁଁ ମଧ୍ୟଭାଗ ଇଲାବୃତ ଦେଶ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମାନେ ଆଲୋକ ଦେଉନାହାନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ପଦ୍ମ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗର, ଓ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ସମାନ। ସମସ୍ତେ ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ଜମ୍ବୁ ଫଳର ରସ ଖାଉଛନ୍ତି, ଅଚଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଦେବଲୋକରୁ ପତିତ, ବଡ଼ ଚାନ୍ଦି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ତେର ହଜାର ବର୍ଷ। ଇଲାବୃତ ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆୟୁଷ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ମହାନ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଜମ୍ବୁ ଗଛ ‘ସୁଦର୍ଶନ’ ଅଛି, ସେ ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳରେ ଶୋଭିତ, ଯେଉଁଠି ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେବା କରନ୍ତି। ଏହି ଗଛ ନାମରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ‘ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଏହି ମାପର ଶତଗୁଣ ମହାନ। ଏହି ଗଛର ଉଚ୍ଚତା ଆକାଶକୁ ଢାକିଥାଏ, ଏଠିର ଫଳର ରସ ଏକ ନଦୀ ହୋଇ ବହିଯାଏ। ସେ ନଦୀ ମେରୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ଗଛର ମୂଳକୁ ଫେରିଆସେ, ଏଠିର ଲୋକମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ରସ ପିଉଛନ୍ତି। ଏହି ରସ ପିଇଲେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଭୋକ, କ୍ଲାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଏଠି ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପୋକା ସମ ଚମକେ। ସମସ୍ତ ଗଛର ଫଳର ଶୁଭ ରସ ଏହି, ଏଠାରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ। ଏଠାର ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ରାବ ଓ ମଳ ଅଷ୍ଟଦିଗରେ ପୃଥିବୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟାରେ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ଶବ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ। ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ଯକ୍ଷମାନେ ହିମାଲୟରୁ, ହେମକୂଟରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ନାଗ—ଶେଷ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ—ଏଠି ବସନ୍ତି; ବଡ଼ ମେରୁରେ ତିରିଶି ତିନି ଶୁଭ ଓ ଯଜ୍ଞିୟ ପ୍ରାଣୀ ଖେଳନ୍ତି। ଏହି ନୀଳମଣି ଓ ବୈଦୂର୍ୟ ମଣି ଭୂଷିତ ପର୍ବତରେ ସିଦ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପର୍ବତ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପଥ, ଏପରି ଭାରତର ନବ ଅଞ୍ଚଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଏଠି ଆତ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି, ଚଳନ-ଅଚଳ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାରର ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ବିକାଶ ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହା ଅସଂଖ୍ୟ ଓ ଧ୍ୟାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୋଗ୍ୟ। ଏହିବେଳେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ କିଏ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୁଁ ବୁଧଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପନାଶୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛି। ଗାଈ ଛାନା ଦେବା, କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ ଦାନ କିମ୍ବା ବୃଷଭ ମୁକ୍ତି ଦାନର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛି। ଏବେ ମୋ ମନରେ ଜିଜ୍ଞାସା ଜନ୍ମିଛି—ବୁଧଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୁରବା କେମିତି ଏପରି ଦେହ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଲେ? ଉର୍ବଶୀ ଦେବମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ, ତିନି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ମନୋହର ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସେ ରାଜା ପାଇଁ ସ୍ନେହ କରିଥିଲେ। ରାଜା ପୁରୁରବା କେଉଁ କର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳରେ ଏପରି ଦେହ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଲେ, ତାହା ମୋତେ କହ। ପ୍ରାଚୀନ ଜନ୍ମରେ ସେ ରାଜା ପୁରୁରବା, ମାଦ୍ର ଦେଶର ଅଧିପତି ଥିଲେ। ସେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁର ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ରାଜସିକ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୂପରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ।” ଏପରି ଲୋମହର୍ଷଣ ଋଷି ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଭୂମି, ତାହାର ଲୋକ, ଏବଂ ପୁରୁରବାଙ୍କ କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆସ୍ତିକ୍ୟ ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।