ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗାଥାରେ, ଦେଉଳ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତେଜ ଅଂଶକୁ ଅଲଗା କରି, ତାହାରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଚକ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ରିଶୂଳ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ବଜ୍ର ଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଜ୍ର ତିଆରି କଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟାର କଳା କୌଶଳରେ ଏକ ହଜାର କିରଣ ଥିବା ଅପୂର୍ବ ଦେହ ଗଠିତ ହେଲା, ଯାହା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ତାହାର ପାଦ ମାତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଥିଲା। ତ୍ୱଷ୍ଟା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏହି ପାଦ ଦେଖିବାକୁ ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏହି କାରଣରୁ ଯେଉଁଠି ଚିତ୍ର କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି ହୁଏ, ସେଠି କେହି ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପାଦ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଏହି ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ଓ ନିନ୍ଦିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, କୁଷ୍ଠ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ। ଏହି କାରଣରୁ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା କାମ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶା ଅଛି, ସେଠି କେବେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ଚିତ୍ରରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦେବତାଙ୍କର ପାଦ ଚିତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେବତା, ଅମରମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କଲେ। ସେ ଅଶ୍ୱ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅପୂର୍ବ ତେଜ ଧାରଣ କଲେ; ସଂଜ୍ଞା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ନାକ ଠାରୁ ଏକ ବୀଜ ବାହାରିଲା, ଯାହାକୁ ସେ ଅନ୍ୟ କାହାରି ବୋଲି ଭାବିଲେ; ଏହି ବୀଜରୁ ଏକ ଯୁଗଳ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହା ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଯେହେତୁ ସେମାନେ ଯୁଗଳ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଦାସ୍ର ଭାବରେ ଓ ନାସା ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ନାସତ୍ୟ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଏହି ତଥ୍ୟ ଜାଣି, ଦେବତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସଂଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଆନନ୍ଦରେ ଦିଗ୍ବିଜୟ କଲେ। ଏପରି ଏବେ ମଧ୍ୟ ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁ ମେରୁ ପର୍ବତରେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତପୋବଳରେ ଶନି ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା ପାଇଲେ। ଯମୁନା ଓ ତପତୀ ପୁନର୍ବାର ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ; ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱଭାବର ବିଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ସମୟ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁଙ୍କ ଦଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଥିଲେ ଇଳା, ଯିଏ ପୁତ୍ର କାମନାର ଯଜ୍ଞ ଫଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତାପରେ ଥିଲେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, କୁଶନାଭ, ଅରିଷ୍ଟ, ଧୃଷ୍ଟ, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, କରୂଷ, ଶର୍ୟାତି, ପୃଷଧ୍ର ଓ ନାଭାଗ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ମାନବୀୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁଅ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଇଳାଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରି, ପୁନଃ ମହାବନରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଗଲେ। ଇଳା ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଦେଶ ଦଳନ କରି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଶରବଣ ନାମକ ଏକ ମହା ଉଦ୍ୟାନକୁ ଗଲେ, ଯାହା ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିଲା। ସେଠି ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶୋଭିତ ଦେବଦେବ ଶମ୍ଭୁ ବିହାର କରନ୍ତି। ପୂର୍ବକାଳରେ ଏଠି ଉମାଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଚୁକ୍ତି ହୋଇଥିଲା—ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଏହି ଉଦ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ଦଶ ଯୋଜନ ପରିସରରେ ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିବେ। ଇଳା ଏହି ଚୁକ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଏହି ଶରବଣ ଉଦ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ସେ ତୁରନ୍ତ ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ତାଙ୍କର ପୁରୁଷତ୍ୱ ହରାଇଗଲା। ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଗୁଣ ହରାଇ, ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ରାଜା ଏକ ନାରୀ ରୂପ ନେଲେ—ଉଚ୍ଚ, ଭରିଆ ଛାତି, ଉନ୍ନତ ନିତମ୍ଭ, ଲମ୍ବା ଜଂଘା, ପଦ୍ମପତ୍ର ପ୍ରଭା ଆଖି, ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ, ଜୀବନ୍ତ ଚକ୍ଷୁ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, କୁନ୍ଦଳିତ କେଶ, କମଳା କ୍ଷୁଦ୍ର ରୋମ, ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ, ମୃଦୁ ଓ ଗଭୀର କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଶ୍ୟାମ ଓ ଗୌର ଚର୍ମର ମିଶ୍ରଣ, ହଂସ ବା ଗଜ ଚାଳ, ଧନୁଷାକାର ଭୃକୁଟି, ତାମ୍ର ନଖ ଯୁକ୍ତ ଶିଥିଲା ଅଙ୍ଗୁଳି। ସେ ଉଦ୍ୟାନରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ମୋର ପିତା କିଏ, ଭାଇ କିଏ, ମା କିଏ? କାହା ପାଖରେ ମୁଁ ବିବାହିତ? କେତେଦିନ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ରହିବି? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସଂଗୀନୀ ସହିତ ଦେଖିଲେ। ଇଳାଙ୍କ ରୂପରେ ମନୋହର ଆକର୍ଷଣ ଦେଖି ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଆଶା କଲେ, ଅନୁରାଗରେ ବିକଳ ହେଲେ। ବୁଧ ଦ୍ୱିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଳୁ ଓ ପୁସ୍ତକ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ବାଂଶ ତନ୍ତୁର ପବିତ୍ର ଜନ୍ତୁ ଧାରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା, କାନରେ କୁନ୍ଦଳ, ଦେହରେ ଅନେକ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ, ଅଗ୍ନିଶଳା ଓ ଫୁଲ ଏବଂ ଦୁର୍ବା ନେଇଥିଲେ। ସେ ଉଦ୍ୟାନରେ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଇଳାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ନାହିଁ, ଉଦ୍ୟାନ ବାହାରେ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହିଲେ। ଅଚାନକ, ଅଗ୍ରହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ଭ ଦେଇ କହିଲେ—"ତୁମେ ଅଗ୍ନି ସେବା ଛାଡ଼ି, ମୋ ଘର ଠାରୁ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ?" "ଏହା ତୁମର ବିଶ୍ରାମ ସମୟ, ଏହା ସମାପ୍ତ ହେଉଛି; ଆସ, ମୋତେ ଦେଖ, ବିସ୍ତୃତ କଟି ଯୁକ୍ତ ନାରୀ, କାହିଁକି ଅଶାନ୍ତ, କଣ ପାଇଁ?" "ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳିର ବିନୋଦ ସମୟ; ଅନ୍ୟ ଲେପ ଲଗାଇ, ମୋ ଘରକୁ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ କର।" ତେବେ ଇଳା କହିଲେ—"ମୁଁ ଏହି ସବୁ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ, ହେ ତପସ୍ବୀ। ଏ ଅପାପୀ, ତୁମେ ମୋର, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଓ ବଂଶ ବିଷୟରେ ମତେ କୁହ।" ବୁଧ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଇଳା, ତୁମ ରୂପ ତେଜୋମୟ; ମୁଁ କାମୁକ ନାମକ, ବୁଧ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ, ଅନେକ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ମୋର ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଇଳା ବୁଧଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଘର ମଣିମୟ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଶୋଭିତ ଓ ଦେବମାୟାରେ ତିଆରି; ଇଳା ଏଠି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେବାର ଅନୁଭୂତି କଲେ ଏବଂ ଏହି ମହଲରେ ବାସ କଲେ। "ଆହା, କେମିତି ଆଚରଣ, କେମିତି ରୂପ, କେମିତି ଧନ, କେମିତି ବଂଶ—ମୋ ଓ ମୋର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ! ଆହା, କେମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକର୍ଷଣ!" ଇଳା ବୁଧଙ୍କ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ, ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାସାଦରେ।