ଭାରତ ଭୂମିର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନଜାତି ଓ ଜନସମୁଦାୟ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶୂରସେନ, ଭଦ୍ରକାର, ବାହ୍ୟ, ସହପଟଚ୍ଚର, ମତ୍ସ୍ୟ, କିରାତ, କୁଲ୍ୟ, କୁନ୍ତଳ, କାଶୀ ଓ କୋଶଳମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିଅଞ୍ଚଳରେ ଆବନ୍ତ, କଳିଙ୍ଗ, ମୂକ, ଆଣ୍ଡକ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାନ୍ତି। ସହ୍ୟ ପର୍ବତ ପରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଅଛି, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଏଠିରେ ଗୋବର୍ଧନ, ମନ୍ଦର, ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ବୃକ୍ଷ ଓ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧୀ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଆଣାଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଉପହାରମାନେ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ନେଇଥିଲେ, ଫଳରେ ଏହି ଦେଶ ଉତ୍ତମ ଫୁଲ ଓ ମନୋହରତାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏଠିରେ ଭାଲିକ, ବାଟଧାନ, ଆଭୀର, କାଳତୋୟକ, ପୁରଂଧ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ପଲ୍ଲବ ଓ ଅଟଖଣ୍ଡିକା ଆଦି ଜନସମୁଦାୟ ବସନ୍ତି। ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ମଦ୍ରକ, ଶକ, ଦ୍ରୁହ୍ୟ, ପୁଲିନ୍ଦ, ପାରଦ ଓ ଆରମୂର୍ତ୍ତିକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ରାମଠ, କଣ୍ଟକାର, କୈକେୟ, ଦଶନାମକ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗ୍ରାମ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ପରିବାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତ୍ରେୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ପ୍ରସ୍ଥଳ, ସଦସେରକ, ଲମ୍ପକ, ତଳଗାନ ଓ ସେନା ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଳ ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି। ଏବେ ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳର କଥା ଶୁଣ। ଏଠି ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ମଦ୍ଗୁରକ, ପର୍ବତ ଭିତର ଓ ବାହାର ଲୋକ, ପ୍ଲବଙ୍ଗ, ମାତଙ୍ଗ, ଯମକ, ମଲ୍ଲବର୍ଣ୍ଣକ, ସୁହ୍ମୋତ୍ତର, ପ୍ରବିଜୟ, ମାର୍ଗବ ଓ ଗେୟମାଲବା ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ଵିଦେହ, ତାମ୍ରଲିପ୍ତକ, ଶାଳ୍ବ, ମାଗଧ ଓ ଗୋନର୍ଦ୍ଧ ଏହି ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ। ତାଙ୍କ ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାଣ୍ଡ୍ୟ, କେରଳ, ଚୋଳ ଓ କୁଲ୍ୟମାନେ ବସନ୍ତି। ସେତୁକ, ସୁତିକ, କୁପଥ, ବଜିବାସିକ, ନବରାଷ୍ଟ୍ର, ମହିଷିକ ଓ ସମସ୍ତ କଳିଙ୍ଗ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। କରୁଷ, ଐଶିକ, ଆଟବ୍ୟ, ଶବର, ପୁଲିନ୍ଦ, ବିନ୍ଧ୍ୟପୁଷିକ, ବୈଦର୍ଭ ଓ ଦଣ୍ଡକ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। କୁଲିୟ, ସିରଳ, ରୂପସ, ତପସ, ତୈତ୍ତିରିକ ଓ କରସ୍କର ଲୋକମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସିକ୍ୟ, ନର୍ମଦା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକ, ଭରୁକଚ୍ଛ, ସମହେୟ ଓ ସରସ୍ୱତ ଅଛନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମ ଭୂମିରେ କଚ୍ଛିକ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଅନର୍ତ୍ତ, ଅର୍ବୁଦ ଏବଂ ଏଠି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳରେ ମାଳବ, କରୁଷ, ମେକଳ, ଉତ୍କଳ, ଔନ୍ଦ୍ର, ମାଶ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଭୋଜ ଓ କିଶ୍କିନ୍ଧକ ଅଛନ୍ତି। ଷ୍ଟୋଷଳ, କୋଶଳ, ତ୍ରିପୁର, ବୈଦିଶ, ତୁମୁର, ତୁମ୍ବର, ପଦ୍ଗମ ଓ ନୈଷଧ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଅରୂପ, ଶୌଣ୍ଡିକେର, ବିତିହୋତ୍ର ଓ ଆବନ୍ତିମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ବସନ୍ତି। ଏବେ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସୁଥିବା, ଜୀବିକା ବିହୀନ, ସଦା ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିବା ଓ ଦୁର୍ଗମ ମାର୍ଗରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ତାହା କହିବି। ଏମାନେ କଠିନ କପଡ଼ା, ଉନ ଓଡ଼ନା ପିନ୍ଧିଥିବା, ସମୁଦ୍ଗକ, ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ, ମଣ୍ଡଳ ଓ କିରାତ-ଅମର ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଭାରତ ଭୂମିରେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ଅଛି—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି। ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ମୁଁ କହିବି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ପୁଣି ଆଗ୍ରହରେ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଭାରତ ଭୂମି ଯେପରି ଏଠି ଏଠି ଜନସମୁଦାୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ବିବରଣା ଦେଲ, ସେପରି କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ହରିବର୍ଷ ଦେଶ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ କହ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପ, ସେଠାର ଲୋକ ଓ ବୃକ୍ଷମାନେ କେମିତି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଲୋମହର୍ଷଣ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଥିବା ଓ ପୁରାଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଯଥାର୍ଥ କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଲେ—“ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଓ କିମ୍ପୁରୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଦେଶ। କିମ୍ପୁରୁଷ ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ ଲାଭ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଧା ସୁନା ପରି ଉଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠି ପ୍ରଶଂସିତ ପ୍ଲକ୍ଷ ବୃକ୍ଷ ରହିଛି, ଯାହାର ମଧୁ ସମସ୍ତ କିମ୍ପୁରୁଷମାନେ ପିଉଥାନ୍ତି। ଏଠିର ନର ଓ ନାରୀ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ, ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସୁନା ରଙ୍ଗର, ନାରୀମାନେ ଅପ୍ସରା ପରି ମନୋହର। ସେଠାରୁ ଆଉ ଆଗକୁ ହରିବର୍ଷ ଦେଶ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ମହା ଚାଁଦି ପରି ଉଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠିର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେବଲୋକରୁ ପତିତ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଇଖୁ ରସ ପିଉଥାନ୍ତି। ଏଠି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଅନ୍ତି—ଏଠି ଜୀବନ ଏକାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ। ମୁଁ ଏବେ ମଧ୍ୟଭାଗ ଇଲାବୃତ ଦେଶ ବିବରଣା କଲି, ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଦିଏ ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରା ଆଲୋକ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଠିର ଲୋକମାନେ ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗର, ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଚକ୍ଷୁ, ଦେହରୁ ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଜମ୍ବୁ ଫଳର ରସ ଖାଆନ୍ତି, ସ୍ଥିର ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ। ସମସ୍ତେ ଦେବଲୋକରୁ ପତିତ, ମହା ଚାଁଦି ଓଡ଼ନା ପିନ୍ଧନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ତେରେ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କରନ୍ତି। ଇଲାବୃତରେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ନିଷଧ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଟୁଟ ଆୟୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ମହା, ଚିରଅବିନାଶୀ ଜମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହାର ନାମ ସୁଦର୍ଶନ; ସେହି ବୃକ୍ଷ ସଦା ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଏହାର ସେବା କରନ୍ତି।