ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱୀପ ଯାହାକୁ ତିର୍ୟଗ୍ୟାମା କୁହାଯାଏ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଜୟ କରେ, ସେହି ମହାନ୍ତ ରାଜା “ସାମ୍ରାଟ” ବୋଲି ପରିଚିତ ହୁଏ। ଏହି ସମଗ୍ର ଭୂମିକୁ ସାମ୍ରାଟ୍ୟ ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯିଏ ମଧ୍ୟଭାଗ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜୟ କରେ, ସେମାନେ “ଖଗଜିତ” ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ୱୟଂରାଜ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ବିଷୟରେ ପରେ ଆଉ ଏକଥା ଖୋଲାସା ହେବ। ଏହି ବିଶାଳ ଭୂମିରେ ସାତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପର୍ବତ ପରିବାର ଅଛି: ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ, ଓ ରିକ୍ଷବନ୍। ଏହା ସହିତ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପରିୟାତ୍ର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏଉଁପରି ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ ଏହିଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛନ୍ତି। କେତେକ ପର୍ବତ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କେତେକ ବିଶାଳ ଓ ନାନା ପ୍ରକାର ଶିଖରରେ ଭରିଆ, ଆଉ କେତେକ ଛୋଟ ପର୍ବତ ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ଛୋଟ ଗ୍ରାମ ଓ ବସତି ଅଛି। ଏହି ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ନାନା ପ୍ରଜାତିର ଲୋକ—ଆର୍ୟ ଓ ଅନାର୍ୟ—ସମସ୍ତେ ବସନ୍ତି, ଏଉଁପରି ଅନେକ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଆଛି: ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା, ସରୟୁ, ଏରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିଶାଳା, ଦେବିକା, କୁହୁ। ଏହିଅଞ୍ଚଳରେ ଗୋମତୀ, ଧୌତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଶଦ୍ୱତୀ, କୌଶିକୀ ଓ ଅଚଳ ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଇକ୍ଷୁର ଓ ଲୌହିତା ନଦୀ ହିମାଳୟ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ସହିତ ବେଦସ୍ମୃତି, ବେତ୍ରବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁରା, ପର୍ଣ୍ଣଶା, ନର୍ମଦା ଓ ମହା କାଭେରୀ ଅଛି। ପରିୟାତ୍ର ପର୍ବତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପରିଚିତ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ: ପରା, ଧନ୍ୱତୀ, ବିଦୁଷା, ବେଣୁମତୀ, ଶିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ, କୁନ୍ତୀ। ଶୋଣ, ମହାନଦା, ନନ୍ଦନା, ଶୁକ୍ରିଷା, କ୍ଷମା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଚିତ୍ରକୂଟ, ତମସା, ପିପ୍ପଳୀ, ଶ୍ୟେନୀ ଓ ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ଋଷ୍ୟମୂଖ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁଭ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ନଦୀଗୁଡ଼ିକ: ବିମଳା, ଚଞ୍ଚଳା, ଧୂତବାହିନୀ, ଶୁକ୍ତିମନ୍ତୀ, ଶୁନୀ, ଲଜ୍ଜା, ମୁକୁତା, ହ୍ରଦିକା। ଏହିଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ: ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, କ୍ଷିପ୍ରା, ଋଷଭା, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ବିଶ୍ୱମାଳା, କୁମୁଦ୍ବତୀ। ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ପାଦ ଉପରୁ ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗମା ଓ ଶିଳା ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହା ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭା। ସାହ୍ୟ ପର୍ବତର ଟେକିରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣବେଣୀ, ବଞ୍ଜୁଳା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା, କାଭେରୀ ଆଦି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମଲୟ ପର୍ବତରୁ କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ପଜା, ଉତ୍ପଳାବତୀ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପବିତ୍ର ଓ ଶୀତଳ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତର କନ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀ—ତ୍ରିବାଗା, ଋଷିକୁଳ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁଦା, ତ୍ରିଦିବାଚଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ମୂଳୀ, ଶରଭା, ବିମଳା—ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶୁକ୍ତିମାନ୍ତ ପର୍ବତର କନ୍ୟା: କାଶିକା, ସୁକୁମାରୀ, ମନ୍ଦଗା, ମନ୍ଦବାହିନୀ, କୃପା, ପାଶିନୀ। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ପବିତ୍ର, ଶୁଭା, ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଓ ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବିଳୀନ ହୁଏ। ସେମାନେ ଜଗତର ମାତୃ, ଶୁଭା, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀର ଶଖା ଓ ଉପନଦୀ ଶତାଧିକ ଓ ହଜାର ହଜାର ଅଛି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୁରୁ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶାଲ୍ଵ, ଜାଙ୍ଗଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ନିବାସ କରନ୍ତି। ଶୂରସେନ, ଭଦ୍ରକାର, ବାହ୍ୟ, ସହପଟଚ୍ଚର, ମତ୍ସ୍ୟ, କିରାତ, କୁଳ୍ୟ, କୁନ୍ତଳ, କାଶୀ ଓ କୋଶଳ ଏଉଁପରି ଅଛନ୍ତି। ଏହିଅଞ୍ଚଳରେ ଆବନ୍ତ, କଳିଙ୍ଗ, ମୂକ, ଆଣ୍ଢକ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସାହ୍ୟ ପର୍ବତ ପାରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଅଛି, ଏହି ଭୂମି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ। ଏଠାରେ ଗୋବର୍ଧନ, ମନ୍ଦର, ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଓ ଔଷଧି ଅଛି, ଯାହା ରାମଙ୍କ ପ୍ରୀତିରେ ଆଣାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଫୁଲ ଓ ଔଷଧି ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଜନ ପାଇଁ ଆଣାଯାଇଥିଲା, ଏଉଁପରି ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ପ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଯାଇଛି। ଏଠାରେ ବାହ୍ଳିକ, ବାଟଧାନ, ଆଭୀର, କାଳତୋୟକ, ପୁରଂଧ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ପଲ୍ଲବ, ଏବଂ ଅଟ୍ଟଖଣ୍ଡିକ ଲୋକ ବସନ୍ତି। ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ମଦ୍ରକ, ଶକ, ଦ୍ରୁହ୍ୟ, ପୁଲିନ୍ଦ, ପାରଦ, ଆରମୂର୍ତ୍ତିକ ଏଉଁପରି ଅଛନ୍ତି। ରାମଠ, କଣ୍ଟକାର, କୈକେୟ, ଦଶନାମକ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗ୍ରାମ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ପରିବାର ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତ୍ରୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ପ୍ରସ୍ଥଳ, ସଦସେରକ, ଲମ୍ପକ, ତଳଗାନ, ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଳ ସେନା ବସନ୍ତି। ଏବେ ପୂର୍ବ ଭୂମିର ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ମଦ୍ଗୁରକ, ପାହାଡ଼ ଭିତର ଓ ପାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକ, ପ୍ଲବଙ୍ଗ, ମାତଙ୍ଗ, ଯମକ, ମଲ୍ଲବର୍ଣ୍ଣକ, ସୁହ୍ମୋତ୍ତର, ପ୍ରବିଜୟ, ମାର୍ଗବ, ଗେୟମାଳବା ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ବିଦେହ, ତାମ୍ରଲିପ୍ତକ, ଶାଲ୍ଵ, ମାଗଧ, ଗୋନର୍ଦ୍ଦ ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଜା। ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ: ପାଣ୍ଡ୍ୟ, କେରଳ, ଚୋଳ, କୁଳ୍ୟ। ସେତୁକ, ସୁତିକ, କୁପଥ, ବଜିବାସିକ, ନବରାଷ୍ଟ୍ର, ମହିଷିକ, କଳିଙ୍ଗ ଏଉଁପରି ଅଛନ୍ତି। କରୁଷ, ଐଶିକ, ଅଟବ୍ୟ, ଶବର, ପୁଲିନ୍ଦ, ଭିନ୍ଧ୍ୟପୁଷିକ, ବୈଦର୍ଭ, ଦଣ୍ଡକ ଏଉଁପରି ଅଛନ୍ତି। କୁଳିୟ, ସିରଳ, ରୂପସ, ତାପସ, ତୈତ୍ତିରିକ ଓ କରସ୍କର ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ନର୍ମଦା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତି: ବାସିକ୍ୟ, ଭାରୁକଚ୍ଛ, ସମହେୟ, ସରସ୍ୱତ। କଚ୍ଛିକ, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଅନର୍ତ୍ତ, ଅର୍ବୁଦ ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଜା। ଏବେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ମାଳବ, କରୁଷ, ମେକଳ, ଉତ୍କଳ, ଆଉଣ୍ଡ୍ର, ମାଷ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଭୋଜ, କିଶ୍କିନ୍ଧକ ଏଉଁପରି ଅଛନ୍ତି। ଷ୍ଟୋଷଳ, କୋଶଳ, ତ୍ରିପୁର, ବୈଦିଶ, ତୁମୁର, ତୁମ୍ବର, ପଦ୍ଗମ, ନୈଷଧ ଏଉଁପରି ଅଛନ୍ତି। ଅରୂପ, ଶୌଣ୍ଡିକେର, ବିତିହୋତ୍ର, ଅବନ୍ତି—ଏହି ସମସ୍ତେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଜା। ଏପରି ଏହି ପୃଥିବୀ ନାନା ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରଜାରେ ଶୋଭିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ ନିଜ ନିଜ ରୀତି ଓ ସଂସ୍କୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ।