ମୁଁ ଏବେ ଭାରତ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି। ଜନ୍ମ ଓ ପ୍ରଜନନର ଦ୍ୱାରା ମନୁଙ୍କୁ “ଭାରତ” ଭାବେ ଅଭିହିତ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଭୂମିକୁ “ଭାରତ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ। ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶରେ ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ କର୍ମର ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ; ଏଠାରେ ଭାରତ ଭୂମିର ନଉଟି ଭାଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏହି ଭୂମିର ନଉଟି ଦ୍ୱୀପ ହେଉଛନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁ, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବାରୁଣ ଓ ଏହି ନବମ ଦ୍ୱୀପ, ଯାହା ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା। ଏହା କୁମାରୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଓ ପ୍ରସ୍ତ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ। ଏହି ଦ୍ୱୀପର ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଦେଶୀ ଲୋକମାନେ ବସୁଛନ୍ତି—ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଯବନ ଓ କିରାତମାନେ ରହନ୍ତି। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ କିଛି ଅଂଶରେ ରହି, ପୂଜା, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ଲିନ। ଏଠାରେ ପଞ୍ଚବିଧ ଆଶ୍ରମ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଏ, ଏଠାର ମଣିଷମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ମାନବ ଦ୍ୱୀପକୁ “ତିର୍ୟଗ୍ୟମ” କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ପୂରା ଦ୍ୱୀପକୁ ଅଧିନ କରେ, ସେ “ସାମ୍ରାଟ୍” ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ଜଗତକୁ ସାମ୍ରାଟ୍ ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକୃତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ “ଖ ଜିତ” ଭାବେ ପରିଗଣିତ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ରାଜ୍ୟ ବିଷୟରେ ପୁଣି ବିସ୍ତୃତ କଥା ହେବ। ଏହି ବିଶାଳ ଭୂମିରେ ସାତଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପର୍ବତ ପରିବାର ଅଛି—ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଋକ୍ଷବନ, ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପରିୟାତ୍ର। ଏମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିଛି ବିପୁଳ ଶିଖର ଥିବା, ଆଉ କିଛି ଛୋଟ ଗ୍ରାମ ଧାରଣ କରିଥିବା। ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଜନଜାତି—ଆର୍ୟ ଓ ବିଦେଶୀ—ବସୁଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଚଳିଛି—ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା, ସରୟୂ, ଏରାବତୀ, ଵିତସ୍ତା, ବିଶାଳା, ଦେଵିକା, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୌତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଢ଼ାବତୀ, କୌଶିକୀ, ଗଣ୍ଡକୀ। ଇକ୍ଷୁର, ଲୋହିତା—ଏମାନେ ହିମାଲୟର ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଵେଦସ୍ମୃତି, ଵେତ୍ରାବତୀ, ଵୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁରା, ପର୍ଣ୍ଣାଶା, ନର୍ମଦା, ମହାକାଵେରୀ। ପରା, ଧନ୍ୱତୀ, ଵିଦୁଷା, ବେଣୁମତୀ, ଶିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ, କୁନ୍ତୀ—ଏମାନେ ପରିୟାତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନଦୀ। ଶୋଣ, ମହାନଦା, ନନ୍ଦନା, ସୁକୃଶା, କ୍ଷମା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଚିତ୍ରକୂଟ, ତମସା, ପିପ୍ପଳୀ, ଶ୍ୟେନୀ, ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା। ବିମଳା, ଚଞ୍ଚଳା, ଧୂତବାହିନୀ, ଶୁକ୍ତିମନ୍ତୀ, ଶୁନୀ, ଲଜ୍ଜା, ମୁକୁତା, ହ୍ରଦିକା—ଏମାନେ ଋଷ୍ୟମୂଖରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, କ୍ଷିପ୍ରା, ଋଷଭ, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ବିଶ୍ଵମାଳା, କୁମୁଦ୍ୱତୀ। ଟୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗମା, ଶିଳା—ଏମାନେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାଦପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏମାନଙ୍କ ଜଳ ଶୀତଳ ଓ ଶୁଭ୍ର। ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣଵେଣୀ, ବଞ୍ଜୁଳା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା, କାଵେରୀ—ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀମାନେ ସାହ୍ୟ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ, ପୁଷ୍ପଜା, ଉତ୍ପଳାବତୀ—ଏମାନେ ମଲୟ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏମାନଙ୍କ ଜଳ ପବିତ୍ର ଓ ଶୀତଳ। ତ୍ରିବାଗା, ଋଷିକୁଳ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁଦା, ତ୍ରିଦିବାଚଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ, ମୂଳୀ, ଶରବା, ବିମଳା, ମହେନ୍ଦ୍ରର ଝିଅମାନେ—ସମସ୍ତେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶୁଭ୍ର ନଦୀ। କାଶିକା, ସୁକୁମାରୀ, ମନ୍ଦଗା, ମନ୍ଦବାହିନୀ, କୃପା, ପାଶିନୀ—ଏମାନେ ଶୁକ୍ତିମନ୍ତ ପର୍ବତର କନ୍ୟା। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ପବିତ୍ର ଜଳ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବହି, ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଜଗତର ମାତୃ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ। ଏମାନଙ୍କ ଉପନଦୀ ଓ ଶାଖା ଶତ-ଶତ, ସହସ୍ର-ସହସ୍ର; ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୁରୁ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶାଲ୍ବ, ଜାଙ୍ଗଳ ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି। ଶୂରସେନ, ଭଦ୍ରକାର, ବାହ୍ୟ, ସହପଟଚ୍ଚର, ମତ୍ସ୍ୟ, କିରାତ, କୁଳ୍ୟ, କୁନ୍ତଳ, କାଶୀ, କୋଶଳ ଏଠି ରହନ୍ତି। ଆବନ୍ତ, କଳିଙ୍ଗ, ମୂକ, ଆନ୍ଧକ ଓ ମଧ୍ୟଦେଶୀୟମାନେ ଏଠି ଗଣନା କରାଯାନ୍ତି। ସାହ୍ୟ ପର୍ବତ ପରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ଅଛି, ଏହି ଭୂମି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଏଠାରେ ଗୋବର୍ଧନ, ମନ୍ଦର, ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଅଛି, ଏଉଁଠି ଦିବ୍ୟ ଗଛ ଓ ଔଷଧୀ ରାମଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଆଣାଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ବର୍ଦ୍ଧ୍ୱାଜ ଋଷି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲାଗି ଆଣିଥିଲେ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫୁଲ ଓ ମନୋହରତାରେ ଶୋଭିତ ହେଲା। ଏଠି ବାହ୍ଲିକ, ବାଟଧାନ, ଆଭୀର, କାଳତୋୟକ, ପୁରନ୍ଧ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ପଲ୍ଲବ, ଅଟ୍ଟଖଣ୍ଡିକ ବସନ୍ତି। ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌଵୀର, ମଦ୍ରକ, ଶକ, ଦ୍ରୁହ୍ୟ, ପୁଲିନ୍ଦ, ପାରଦ, ଆରମୂର୍ତ୍ତିକ ଏଠି ରହନ୍ତି। ରାମଠ, କଣ୍ଟକାର, କୈକୟ, ଦଶନାମକ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗ୍ରାମ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ପରିବାର ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଅତ୍ରୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ପ୍ରସ୍ଥଳ, ସଦସେରକ, ଲମ୍ପକ, ତଳଗାନ, ସେନା ଓ ଜାଙ୍ଗଳମାନେ ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ପୂର୍ବ ଦେଶ ଶୁଣ। ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ମଦ୍ଗୁରକ, ପର୍ବତ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଥିବା ଲୋକ, ପ୍ଲବଙ୍ଗ, ମାତଙ୍ଗ, ଯମକ, ମଲ୍ଲବର୍ଣ୍ଣକ, ସୁହ୍ମୋତ୍ତର, ପ୍ରବିଜୟ, ମାର୍ଗବ, ଗେୟମାଲବା ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାରତ ଭୂମି ଏହାର ଅନେକ ପ୍ରଜା, ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ଜନଜାତି ସହିତ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର ଦେଶ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।