ଭାରତ ଯୁଗରେ ଯେଉଁଦିନ ଦମ୍ପତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମହିଳାମାନେ ଏକ ଅପ୍ସରା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କ ଦୁଧ ପିଉଥିଲେ, ଯାହା ନେକ୍ତର ସମାନ ମିଠା ଓ ଅମୃତ ଭଳି ଥିଲା। ପ୍ରତିଦିନ ଏକ ଦମ୍ପତି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମାନ ଭାବେ ବଢ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ଚରିତ୍ର ଏକେ ଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତି ଜଣେ ଜଣେ ନିଜ ସଂଗୀ ପ୍ରତି ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭଳି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ରଖୁଥିଲେ; ସେମାନେ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ରହୁଥିଲା। ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାରୀ ନ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଚରିତ୍ର ଭାରତ ଯୁଗର ବର୍ଷର ଗୁଣ ଥିଲା, ଯାହାକି ପରମ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଦେଖିଥିଲେ। ଏପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣଗାଥା ବିଦ୍ୱାନ୍ ସୂତପୁତ୍ର ମୁନିମାନେ କୁହିଲେ, ତେବେ ଉତ୍ତର ପାଠରେ ମୁନିମାନେ ପୁଣି ସୂତପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ଭାରତ ଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ଚୌଦ୍ଦ ମନୁମାନେ ଉତ୍ପତ୍ତି କରିଥିଲେ, ତାହା ବିଷୟରେ ଆମେ ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ରୀମାନ, ଆପଣ ଆମକୁ ପୁଣି ଉତ୍ତର ପାଠ କହନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ପରେ, ପୁରାଣବେତ୍ତା ଲୋମହର୍ଷଣ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଆଲୋଚନା କରି, ବିଚାର କରି, ଉତ୍ତର ପାଠ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ଭାରତ ଭୂମିର ଜନମାନ୍ତକୁ ବିବରଣା କରିବି। ପ୍ରଜା ଓ ପ୍ରଜନନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଙ୍କୁ ‘ଭାରତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଭୂମିକୁ ‘ଭାରତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଜଣାଯାଏ। ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାଗରେ ମାନବମାନେ କାର୍ମିକ କ୍ରିୟା କରିବା ପାଇଁ ନିୟମିତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଭାରତ ଭୂମିର ନବଖଣ୍ଡ ବିଭାଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁ, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ୍, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଓ ଭାରୁଣ ନାମକ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ନବମ ଦ୍ୱୀପ, ଯାହା ସମୁଦ୍ରରେ ବେଷ୍ଟିତ। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, କୁମାରୀ ଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ମୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ। ଏହି ଦ୍ୱୀପର ସୀମାନ୍ତରେ ବିଦେଶୀ, ଯବନ ଓ କିରାତ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିଥାନ୍ତି। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ବସିଛନ୍ତି, ଶୂଦ୍ରମାନେ କିଛି ଅଂଶରେ ବ୍ୟବସାୟ, ବ୍ୟାପାର, ଓ ପୂଜାଦି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୁକ୍ତ। ସେମାନଙ୍କର ପାରସ୍ପରିକ ବ୍ୟବହାର ଓ ଜୀବିକା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଅନୁସାରେ ନିୟମିତ ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏଠାରେ ପଞ୍ଚାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ଏହି ଭୂମି ‘ତିର୍ୟଗ୍ୟାମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯିଏ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୟ କରିଥାଏ, ସେ ‘ସାର୍ବଭୂମ’ ରାଜା ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ‘ସାର୍ବଭୂମ ରାଜ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ; ମଧ୍ୟଭାଗ ଜୟକାରୀମାନେ ‘ଖମ୍ବ ଜୟୀ’ ଭାବେ ମନ୍ୟ। ସ୍ୱୟଂରାଜ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ବିଷୟରେ ପୁଣି ବିସ୍ତୃତ କଥା କହିବି। ଏହି ଭାରତ ଭୂମିରେ ସାତି ଖ୍ୟାତିନାମା ପର୍ବତ ଅଛି—ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଋକ୍ଷବନ୍, ଭିନ୍ଧ୍ୟ, ଓ ପରିୟାତ୍ର। ଏହି ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଅନେକ ଛୋଟ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି; କିଛି ପରିଚିତ, କିଛି ବିଶାଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶିଖର ଥିବା, କିଛି ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଛୋଟ ଗ୍ରାମକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା। ଏହି ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଜନଜାତି, ଆର୍ୟ ଓ ମ୍ଲେଛ ଦେଶ ଭରି ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ—ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା, ସରୟୁ, ଏରାବତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିଶାଳା, ଦେବିକା, କୁହୁ, ଗୋମତୀ, ଧୌତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଶଦ୍ୱତୀ, କୌଶିକୀ, ଗଣ୍ଡକୀ, ଇକ୍ଷୁର, ଲୌହିତ, ବେଦସ୍ମୃତି, ବେତ୍ରବତୀ, ବୃତ୍ରଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁରା, ପର୍ଣ୍ଣଶା, ନର୍ମଦା, କାବେରୀ। ପରିୟାତ୍ର ପର୍ବତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପରା, ଧନ୍ୱତୀ, ବିଦୁଷା, ବେଣୁମତୀ, ଶିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ, କୁନ୍ତୀ ନଦୀ ଖ୍ୟାତ। ଶୋଣ, ମହାନଦା, ନନ୍ଦନା, ଶୁକୃଷା, କ୍ଷମା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଚିତ୍ରକୂଟ, ତମସା, ପିପ୍ପଳୀ, ଶ୍ୟେନୀ, ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଅଛି। ଋଷ୍ୟମୂଖ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିମଳା, ଚଞ୍ଚଳା, ଧୂତବାହିନୀ, ଶୁକ୍ତିମନ୍ତୀ, ଶୁନୀ, ଲଜ୍ଜା, ମୁକୁତା, ହ୍ରଦିକା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଭ ନଦୀ ଅଛି। ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାଦପଦ୍ମରୁ ଟାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, କ୍ଷିପ୍ରା, ଋଷଭ, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ବିଶ୍ୱମାଳା, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ତୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗମା, ଶିଲା ଇତ୍ୟାଦି ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସାହ୍ୟ ପର୍ବତରୁ ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣବେଣୀ, ବଞ୍ଜୁଳା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା, ବାହ୍ୟା, କାବେରୀ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମଲୟ ପର୍ବତରୁ କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ପଜା, ଉତ୍ପଳାବତୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଭ, ଶୀତଳ ଜଳ ଥିବା ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତର କନ୍ୟା ଭାବେ ଟ୍ରିବାଗା, ଋଷିକୁଳ୍ୟା, ଇକ୍ଷୁଦା, ତ୍ରିଦିବାଚଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ମୂଳୀ, ଶରବା, ବିମଳା ଖ୍ୟାତ। ଶୁକ୍ତିମାନ୍ତ ପର୍ବତର କନ୍ୟାମାନେ—କାଶିକା, ସୁକୁମାରୀ, ମନ୍ଦଗା, ମନ୍ଦବାହିନୀ, କୃପା, ପାଶିନୀ। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ପବିତ୍ର ଜଳ ଥିବା, ଶୁଭ, ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜଳ ଦେଇ, ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଲିନ ହୁଏ। ସେମାନେ ଜଗତର ମାତା, ଶୁଭଦାୟିନୀ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କର ଶଖା ଓ ଉପନଦୀ ଶତ ଶତ, ସେମାନଙ୍କ ଉପକୂଳରେ କୁରୁ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶାଳ୍ଵ, ଜାଙ୍ଗଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ମହାନ୍ତା, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଓ ଜନମାନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଲୋମହର୍ଷଣ ମୁନି ମହାତ୍ମାମାନେ ପ୍ରତି ଉତ୍ତର ପାଠରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।