ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଣେ ମହାପୁରୁଷ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଅତୁଳନୀୟ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ। ସେ ମାଗିଲେ—ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷା, ପିତୃଲୋକର ଶାସନ ଓ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ବିଚାର କରିବାର ଅଧିକାର। ଏଭଳି ଭାବେ, ସେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କଠାରୁ ଜଗତର ରକ୍ଷା, ପିତୃଲୋକର ଅଧିପତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ନିରୀକ୍ଷଣ ଅଧିକାର ଲାଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବିବସ୍ବାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ), ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କଠାରେ ଗଲେ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟାର, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ମହାନ୍ତ, ତୁମର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅସହ୍ୟ, ଏହା ଘୋର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଘୋଡ଼ାର ଆକାର ଧାରଣ କରି ସଞ୍ଜ୍ଞା ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲି, ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାହା କଲେ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ତିନି, ଚିହ୍ନିବା ଛଡ଼ା ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ମୋ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ।" ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଦୋଷମୁକ୍ତ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଘୋଡ଼ା ଆକାର ଧାରଣ କରି ମରୁଭୂମିକୁ ଚଲିଗଲେ ଓ ମାଟିରେ ବସିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟାର ପୁନି କହିଲେ, "ଯଦି ମୁଁ ତୁମର କୃପାପାତ୍ର, ତେବେ ମତେ ଅନୁଗ୍ରହ କର; ମୁଁ ତୁମର ତେଜ ହଟାଇ, ଏକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ରଖିଦେବି, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ମୁଁ ତୁମର ରୂପକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କରିଦେବି।" ଏଭଳି କହି, ତ୍ୱଷ୍ଟାର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ତା’ପରେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ତାହାରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଚକ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଜ୍ର ତିଆରି କଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟାର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଆକୃତି ତିଆରି କଲେ—ହଜାର କିରଣ ଥିଲା, ଦେବ-ଦାନବ ନାଶ ପାଇଁ, କିନ୍ତୁ ପାଦ ବଡ଼ ଥିଲା। ସେ ଏହି ପାଦ ଦିଗରେ ପୁନି ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୂର୍ତ୍ତିରେ କିମ୍ବା ଚିତ୍ରରେ କେହି ଏହି ପାଦ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଭଳି କରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ପାପୀ ଓ ନିନ୍ଦିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, କୁଷ୍ଠରୋଗ ଭୋଗେ ଓ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ। ତେଣୁ ଧର୍ମ, କାମ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ଅଭିଲାଷୀ କେହି ମଧ୍ୟ କୌଣସି ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ଚିତ୍ରରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଦ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରେ, ସେଇ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଅମରନାୟକ ପୃଥିବୀରେ ଆସିଲେ, କାମନାକୁ ଧରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କଲେ। ଏଥିରେ, ଘୋଡ଼ା ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ମନରେ ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ। ତାଙ୍କର ନାକରୁ ଏକ ବୀଜ ବାହାରିଲା, ଯାହା ସେ ଅନ୍ୟ କାହାର ବୋଲି ଭାବିଲେ; ଏହି ବୀଜରୁ ଦୁଇଜଣ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦୁଇଏ ଜଣେ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ ସେମାନେ ଦଶ୍ର ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ନାକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ନାସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବହୁଦିନ ପରେ ଏହି ସତ୍ୟ ବୁଝି, ଦେବତା ପରମ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ। ତା’ପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ଦେବଯାନ ରଥରେ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏଯାଁ ଅପର୍ଯନ୍ତ ମନୁ ସାବର୍ଣ୍ଣି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ତପସ୍ୟା କରି ଅବସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଶନି ଗ୍ରହମାନ୍ୟ ହେଲେ। ଯମୁନା ଓ ତପତୀ ପୁନି ନଦୀ ହେଲେ; ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ବିଷ୍ଟି କାଳ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ବିବସ୍ବାନ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୁଙ୍କ ଦଶଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଇଲା, ଯିଏ ଏକ ପୁତ୍ରକାମନା ଯଜ୍ଞରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତା’ପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, କୁଶନାଭ, ଅରିଷ୍ଟ, ଧୃଷ୍ଟ, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, କରୂଷ, ଶର୍ଯାତି, ପୃଷଧ୍ର ଓ ନାଭାଗ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦେବମାନବ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନୁ ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଇଲାଙ୍କୁ ରାଜା କରି ନିଜେ ପୁନି ମହାବନରେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚଲିଗଲେ। ଏପରେ ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ଇଲା ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଦାଉଡ଼ି, ଭୂପତିମାନେଙ୍କୁ ବଶ କଲେ। ଏଠାରୁ ସେ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟ ସରବଣକୁ ଗଲେ, ଯାହା ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିଲା। ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଅଳଙ୍କୃତ ଦେବତା ଶମ୍ଭୁ ବିହାର କରନ୍ତି; ଏଠିରେ ପୂର୍ବରୁ ଉମାଙ୍କ ସହ ଏକ ସମ୍ମତି ହୋଇଥିଲା—"ତୁମ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ପୁରୁଷ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦଶ ଯୋଜନା ଅଞ୍ଚଳରେ ନାରୀ ହେଇଯିବେ।" ଏହି ନିୟମ ଅଜ୍ଞାନରେ, ରାଜା ଇଲା ଗୋଟିଏ ଦିନ ସରବଣ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ସହସା ପୁରୁଷତ୍ୱ ହରାଇ ନାରୀ ହେଇଯିବେ। ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୁରୁଷତ୍ୱ ହରାଇ, ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚିତ୍ତେ ନାରୀ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚ ଚଚ୍ଚୁଳି ଅଂଶ, ଉତ୍ତଳ ନିତମ୍ବ ଓ ଜଂଘା, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ, ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ଗଢ଼ା କେଶ, କମଳ ତ୍ୱଚା, ଶୋଭାବନ୍ତୀ ଦନ୍ତ, ମୃଦୁ ଓ ଗଭୀର କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଶାମଳ ଓ ଧୂସର ରଙ୍ଗ, ହଂସ କିମ୍ବା ଗଜ ଚାଳ, ଧନୁଷ ଭଳି ଭୃକୁଟି, କପିଲ ନଖ ଓ ଶିଥିଳ ଆଙ୍ଗୁଠି। ସେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ମୋର କିଏ ପିତା କିମ୍ବା ଭାଇ? ଏଠାରେ କିଏ ମୋର ମାଆ? କାହାକୁ ମୁଁ ବିବାହ କରିଛି? କେତେଦିନ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ରହିବି?" ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଦେଖିଲେ। ଇଲାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି ବୁଧଙ୍କ ମନ ମୋହିତ ହେଲା, ତିନି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଅତି ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଆଶାୟରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ବୁଧ ଦ୍ୱିଜାତି ଆକୃତିରେ, ଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଳୁ, ପୁସ୍ତକ ଧାରଣ କରି, ବାଂଶ ତାରର ପବିତ୍ର ଉପବୀତ ପିନ୍ଧି, ଜଟା, କୁଣ୍ଡଳ, ଛାତ୍ରମାନେ ଇଂଧନ, ପୁଷ୍ପ, ଦୁବ ଓ ଜଳ ଧରି ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୋଜୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଇଲାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ନାହିଁ, ଅରଣ୍ୟର ବାହାରେ ଗଛମାନେ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଲେ। ଏକାଉଁଥିରେ, ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ, "ତୁମେ ଅଗ୍ନିସେବା ଛାଡ଼ି, ମୋ ଗୃହରୁ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲ?"—ଏହିଭଳି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଗ୍ରଗତି ହେଲା।