ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନାଭିର ବନ୍ଧନରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଜନ୍ମନେଇଥିବା ଏହି ମହାଶକ୍ତି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ହଳଦିଆ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ବିକାଶ ପାଇଛି, ଯାହା ତାହାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱଭାବକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏହା ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ଅଛି, ଯାହା ଏହାର ବୈଶ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଦର୍ଶାଏ; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଏହା ଭୃଙ୍ଗି ପତ୍ର ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ, ଏହା ଶୂଦ୍ର ସ୍ୱଭାବକୁ ନାମ, ଅର୍ଥ ଓ କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍, ଯାହା ଏହାର କ୍ଷତ୍ରିୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ଏହିପରି ଚାରି ଦିଗର ରଙ୍ଗ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି। ଏହି ମହାଶକ୍ତି ନୀଳ, ବୈଡୂର୍ୟମଣି ମାନେ ବେରିଲ ରଙ୍ଗର, ଧଳା, ହଳଦିଆ, ସୁନା ରଙ୍ଗ, ମୟୂରପିଛ ରଙ୍ଗ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା ରେ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହା ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଆକୃତିର। ଏହିମାନେ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଓ ଦେବତାମାନେ ଗମନ କରନ୍ତି; ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ନବହଜାର ଯୋଜନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମହାମେରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଇଲାବୃତ ନାମକ ଏକ ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ଚାରିଦିଗରେ ସମାନ ଏବଂ ଚବିଶି ହଜାର ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତାର। ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟରେ ଧୂମ ଶୂନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପରି ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଏହାର ଅର୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଅର୍ଧ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ। ଏଠାରେ ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଖଳା ଅଛି; ଏହି ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତର। ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପର ପ୍ରସ୍ତ ଏହି ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ନୀଳ, ନିଷଧ ଓ ତାହାଠାରୁ ପରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରମାଣର। ଶ୍ୱେତ, ହେମକୂଟ, ଏବଂ ଶିଖରସମୂହ ସହିତ ହିମବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଋଷଭ ପର୍ବତ ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ହେମକୂଟ ଏହି ମାପରୁ ଏକ-ଦ୍ୱାଦଶଂଶ କମ୍; ହିମବାନ୍ ଏହାଠାରୁ ଏକ-ବିଂଶଂଶ କମ୍; ବଡ଼ ପର୍ବତ ହେମକୂଟର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଅଠାଠିଅଠି ହଜାର ଯୋଜନା। ହିମବାନ୍ ପର୍ବତ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସୀ ହଜାର ଯୋଜନା ଲମ୍ବା; ଦ୍ୱୀପର ଗୋଲ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପର୍ବତ ଭିନ୍ନ ଥିବାଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ଅଛି; ସେଠାରେ ବସତି ଅଛି, ଏହିମାନେ ସାତ ଅଞ୍ଚଳ। ଏହି ସାତ ଅଞ୍ଚଳ କଠିନ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଏବଂ ନଦୀମାନଙ୍କ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ୟଅଞ୍ଚଳ ସହ ଅସମ୍ପୃକ୍ତ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଏଠି ବସବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ହିମଶୀତଳ ଅଞ୍ଚଳ 'ଭାରତ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେମକୂଟ ପରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ହେମକୂଟ ଠାରୁ ନିଷଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ 'ହରିବର୍ଷ' ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା। ହରିବର୍ଷ ପରେ, ମେରୁ ଉପରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ; ଇଲାବୃତ ପରେ ନୀଳ, ଯାହା 'ରାମ୍ୟକ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ରାମ୍ୟକ ପରେ ଶ୍ୱେତ, ଯାହା 'ହିରଣ୍ୟକ' ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା; ହିରଣ୍ୟକ ପରେ 'ଶୃଙ୍ଗଶାକଙ୍କୁର' ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ହେ ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଧନୁର୍ବାଣ ପରି ଚାରିଟି ଦୀର୍ଘ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ। ନିଷଧର ପୂର୍ବେ ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ; ତାହାଠାରୁ ପରେ ଇଲାବୃତ, ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଉତ୍ତର ଅର୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଇଲାବୃତ ଅଛି; ନୀଳର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତରରେ। ଉତ୍ତରେ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ନାମକ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଉଦୟମାନ; ଏହା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବତିସି ହଜାର ଯୋଜନା ଲମ୍ବା, ସାଗରକୁ ଅନୁସରଣ କରି। ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପର୍ବତ ନୀଳରୁ ନିଷଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନା ଲମ୍ବା; ଏଭଳି, ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତର ପ୍ରସ୍ତ ବତିସି ଯୋଜନା। ଏହି ଗୋଲାକାର ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ମହାମେରୁ, ସୁନା ରଙ୍ଗର, ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣର ସମାନ ରଙ୍ଗରେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ଆକୃତିରେ ଉତ୍ତୋଳିତ। ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ: ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଧଳା, ଦକ୍ଷିଣରେ ହଳଦିଆ, ଉତ୍ତରରେ ଭୃଙ୍ଗି ପତ୍ର ରଙ୍ଗ, ପଶ୍ଚିମରେ ଲାଲ୍—ଏହିପରି ଚାରି ଦିଗରେ ରଙ୍ଗ ବିଭୂଷିତ। ମେରୁ ପର୍ବତ ଦେବମୟ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲା, ରାଜଧ୍ୱଜ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୂମ ଶୂନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପରି। ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଚଉରାଶି ହଜାର ଯୋଜନା ଉପରକୁ, ଷୋଳ ହଜାର ତଳକୁ, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତ ଅଟ୍ଟାଇଶି ହଜାର ଯୋଜନା। ଏହାର ପରିଧି ସବୁ ଦିଗରେ ପ୍ରସ୍ତର ଦୁଇଗୁଣା; ଏହି ମହା ଦିବ୍ୟ ପର୍ବତ ଦେବୀୟ ଔଷଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସବୁ ଦିଗରେ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଜଗତ ଏହାକୁ ଘେରିଛି; ଏଠାରେ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ରାକ୍ଷସ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏହି ପର୍ବତରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ମେରୁ ପର୍ବତ ଚାରିଦିଗରୁ ଜଗତ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏହାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି—ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, ଭାରତ, ପଶ୍ଚିମରେ କେତୁମାଳ, ଉତ୍ତରରେ ଉତ୍ତରକୁରୁ, ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ଏଠିରେ ମାନ୍ଦାର, ଗନ୍ଧମାଦନ, ବିପୁଳ, ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ମାନେ ଅନେକ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ। ଏହା ଉପରେ ଅରୁଣୋଦା, ମାନସ, ସିତୋଦା ଓ ଭଦ୍ର ନାମକ ଚାରିଟି ହ୍ରଦ ଏବଂ ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି। ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଭଦ୍ର କଦମ୍ବ ଗଛ, ବିପୁଳରେ ଜମ୍ବୁ ଓ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଏବଂ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି। ଗନ୍ଧମାଦନର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅମରଗନ୍ଧିକା ଅଞ୍ଚଳ, ଯାହା ସବୁ ଦିଗରେ ବତିସି ହଜାର ଯୋଜନା ଅବଧିର। ଏଠାରେ କେତୁମାଳମାନେ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠି କଳାନଳମାନେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥାନ୍ତି। ସେଠାର ମହିଳାମାନେ ନୀଳ କମଳ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିବା, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ମନୋହର; ସେଠି ଏକ ଦିବ୍ୟ ବଡ଼ କଠଳ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ତାର ପତ୍ରରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ଫଳର ରସ ପିଇ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇ ଏକାଠି ବଞ୍ଚନ୍ତି। ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂର୍ବ ଗନ୍ଧିକା, ଯାହା ବତିସି ହଜାର ଯୋଜନା ଅବଧିର ଏବଂ ଏପରି ଶତଧିକ ସ୍ଥାନ ଅଛି।