ମାଘ ମାସରେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତିରିଶ ଲକ୍ଷ ପବିତ୍ର ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଯାଆନ୍ତି । ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆପଣ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠାରେ ପୁନି ସଂଯୋଗ କରିବେ, ବିଶେଷ କରି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ।" ଏଭଳି କହି, ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମ୍ନିଧିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ। ତାପରେ, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ବିଧିମାନ୍ୟ ରୀତିରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତି ଓ ପ୍ରସନ୍ନତା ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହିପରି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ଆଜି ସ୍ନାନ କରି, ଆପଣ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରିବେ। ଏଭଳି କହି, ନନ୍ଦିଶ ଏଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ନାରଦ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ, ବିଧିମାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, "ହେ ପ୍ରଭୁ, କେତେ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ଅଛନ୍ତି, କେତେ ପର୍ବତ ଅଛି? କେତେ ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ?" ଏହି ମହାପୃଥିବୀର ଆକାର କେତେ, ଏବଂ ଲୋକାଲୋକ ପରିଧି କେତେ? ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଗ୍ରହମାନେର ମାପ କ’ଣ? ଆମେ ସବୁ କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: "ହଜାର ଦ୍ୱୀପ ରହିଛି, ତାହାରୁ ସାତଟି ମୁଖ୍ୟ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱର ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ। ତେବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ସେଇ ସାତ ଦ୍ୱୀପର ବିବରଣୀ ଦେବି; ଏହାର ମାପ ମାନବ ମତାନୁସାରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି ମନେ ବି ଆସିପାରେନି, ତାହା ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏନି; ଯାହା ପ୍ରକୃତିର ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ, ତାହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟର ଚିହ୍ନ।" "ଏବେ ମୁଁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ସାତ ଖଣ୍ଡର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି; ଏହାର ବ୍ୟାପ୍ତି, ପରିଧି ଏବଂ ମାପ ଶୁଣ। ଏହି ଦ୍ୱୀପର ପ୍ରସ୍ଥ ୧,୦,୦୦୦ ଯୋଜନ, ବିଭିନ୍ନ ଜନଜାତି ଏଠାରେ ବସୁଛନ୍ତି, ଅନେକ ଶୋଭାମୟ ନଗର ଏଠି ଅଛି। ଏହା ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଖଣିଜ ଭରିଥିବା ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ପରିବେଷରେ ପର୍ବତ ମାଳା ରହିଛି, ଯାଁଠାରୁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବହୁଛି; ଏହି ଛଅଟି ଏଠିରେ ପର୍ବତ ମାଳା ଅଛି।" "ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସମୁଦ୍ର ଅଟଳ ଅଛି; ଏଠି ହିମବତ୍, ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ବରଫ ଝାଁପିଥିବା, ହେମକୂଟ ଓ ହେମବାନ୍ ପର୍ବତ ଅଛି। ଚାରିପାଖରେ ନିଷଧ ପର୍ବତ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ, ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ୨୪,୦୦୦ ଯୋଜନ ଚାରିଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ।" "ଏହା ଗୋଲାକାର ଆକୃତିର, କିନ୍ତୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଭାବେ ରଖାଯାଇଛି, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନାଭିର ବନ୍ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାର ଜନ୍ମ ଅଦୃଶ୍ୟ; ପୂର୍ବ ଦିଗ ଧଳା, ଏହିଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁଣ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ହଳଦିଆ, ଏଠି ଭାବେ ବୈଶ୍ୟ ଗୁଣ ଅଛି; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଭୃଙ୍ଗୀ ପତ୍ର ରଙ୍ଗର, ଏଠି ଶୂଦ୍ର ଗୁଣ ନାମ, ଅର୍ଥ ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ। ଉତ୍ତର ଦିଗ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ଏଠି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗୁଣ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହା ସବୁ ରଙ୍ଗରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ: ନୀଳ, ବୈଦୂର୍ୟମଣି ମୟ, ଧଳା, ହଳଦିଆ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ, ମୟୂରପଂଖୀ ରଙ୍ଗର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର, ଏହି ପର୍ବତ ଶିଖର ରହିଛି।" "ଏହି ସବୁ ପର୍ବତ ରାଜା, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବ ଚାରଣ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ୯,୦୦୦ ଯୋଜନ ଦୂରତା ଅଛି। ମହାମେରୁ ପରିବୃତ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଇଳାବୃତ ନାମକ ଖଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହା ୨୪,୦୦୦ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମାନ। ଏହି ଖଣ୍ଡର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହାମେରୁ ବସିଛି, ଧୂମ ବିନା ଅଗ୍ନି ପରି; ତାହାର ଅର୍ଧ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଅର୍ଧ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ।" "ଏଠି ସାତ ଖଣ୍ଡ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ପର୍ବତ ମାଳା ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତ ମାଳା ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ୨,୦୦୦ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ପ୍ରସ୍ଥ ଏହି ପରିମାଣରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ; ନୀଳ, ନିଷଧ ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଗ୍ରର ପର୍ବତ ଅପେକ୍ଷା କମ୍। ଶ୍ୱେତ, ହେମକୂଟ ଓ ଶିଖରଶୂଭିତ ହିମବାନ୍ ମଧ୍ୟ ନାମକ୍ରତ; ଋଷଭ ପର୍ବତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ।" "ହେମକୂଟ ଏହାର ଏକ ଦ୍ୱାଦଶଂଶ ଅଳ୍ପ; ହିମବାନ୍ ଏହାର ଏକ ବିଂଶଂଶ ଅଳ୍ପ; ହେମକୂଟ ପର୍ବତ ୮୮,୦୦୦ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା। ହିମବାନ୍ ପର୍ବତ ପୂର୍ବ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ୮୦,୦୦୦ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା; ଦ୍ୱୀପ ଗୋଲାକାର ଥିବାରୁ ବୃଦ୍ଧି କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଖଣ୍ଡ ଓ ପର୍ବତ ଭିନ୍ନ ଥିବାରୁ, ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ; ଏଠି ବସତି ଅଛି, ଏହି ସାତ ଖଣ୍ଡ।" "ଏହି ସାତ ଖଣ୍ଡ ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରାଯାଇଛି, ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୁର୍ଗମ; ନଦୀ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଥିବାରୁ ଏମାନେ ପ୍ରତିଯୋଗ ଅପହୃତ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଏଠି ବସନ୍ତି; ଏହି ହିମଶିତଳ ଖଣ୍ଡ 'ଭାରତ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।" "ହେମକୂଟ ପରେ 'କିମ୍ପୁରୁଷ' ନାମକ ଖଣ୍ଡ; ହେମକୂଟ ଓ ନିଷଧ ମଧ୍ୟରେ 'ହରିବର୍ଷ' ଖଣ୍ଡ; ହରିବର୍ଷ ପରେ ମେରୁ ଉପରେ 'ଇଳାବୃତ'; ଇଳାବୃତ ପରେ ନୀଳ, ଯାହାକୁ 'ରାମ୍ୟକ' କୁହାଯାଏ। ରାମ୍ୟକ ପରେ 'ଶ୍ୱେତ', ଯାହା 'ହିରଣ୍ୟକ' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ହିରଣ୍ୟକ ପରେ 'ଶୃଙ୍ଗଶାକଙ୍କୁର' ଅଛି।" "ହେ ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ଧନୁର୍ ଆକୃତିରେ ଚାରି ଦୀର୍ଘ ଖଣ୍ଡ ଅଛି; ମଧ୍ୟରେ ଇଳାବୃତ। ନିଷଧର ପୂର୍ବେ ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧ, ପରେ ଇଳାବୃତ, ପଶ୍ଚିମରେ ଉତ୍ତର ଅର୍ଦ୍ଧ।" ଏହିପରି ଦେବତାମୟ, ବିଶ୍ୱର ଅଦ୍ଭୁତ ଗଠନ ଏବଂ ତାହାର ପବିତ୍ର ଭୂମିକୁ କଥା କହାଯାଇଛି।