ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ଯେ କେହି ଏହି ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ପାଠ କରିଥାଏ ଏବଂ ଦୈନିକ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମୁଁ କହୁଛି, ହେ ମହାରାଜ, ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କର; ସଦା ପ୍ରୟାଗରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଓବ୍ଲେସନ୍ ଦିଅ, ନିର୍ବିଗ୍ନ ଓ ନିର୍ବିଶେଷ ଭାବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସଦା ଆମ ସହିତ ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କର; ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଏ କିମ୍ବା ସେଠାରେ ବସିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ଦାନ ନେଉନାହିଁ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସଂଯମୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ। ଯିଏ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିଶ୍ଚଳ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ଲାଭ କରେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ବିଭିନ୍ନ ைଦିକ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗରିବ ଲୋକମାନେ ସେମାନେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, କାରଣ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁତ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦରକାର। ଧନୀ ଲୋକମାନେ କେବଳ ଏହି ଯଜ୍ଞ କେବେ କେବେ କରିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ହେ ରାଜା, ଗରିବ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି—ତୁମେ ଜାଣ, ଏହା ଯଜ୍ଞ ସମ ଫଳ ଦେଉଛି। ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମହିମା ରୃଷିମାନେ ଗୁପ୍ତ ରଖିଥିଲେ, ଏହା ଯଜ୍ଞକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ। ମାଘ ମାସରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିଶ ମିଲିଅନ୍ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଯୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ମହାତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସେଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି ଅତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପ୍ରଦାନ କରି, ନନ୍ଦିଶା ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଓ ନାରଦ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରୟାଗ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ, ନିୟମିତ ଆଚାର କରି, ଦ୍ବିଜମାନେ ପ୍ରଧାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ନାରଦ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ଏହାପରେ ଜିଜ୍ଞାସା ହେଲା—"ହେ ପ୍ରଭୁ, କେତେ ଦ୍ବୀପ, ସାଗର, ପର୍ବତ ଓ ଦେଶ ଅଛନ୍ତି? ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ନଦୀ ସ୍ମରଣୀୟ?" ପୃଥିବୀର ମାପ, ଲୋକାଲୋକ ପରିମାଣ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅନୁସାରଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମାପ କେତେ? ଏହି ସବୁ ତଥ୍ୟ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱର ହଜାର ଦ୍ବୀପ ବିଭାଗ ଅଛି, ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ସାତଟି ପ୍ରମୁଖ। ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ଏଠାରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେହି ସାତଟି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ମୁଁ କହିବି। ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଅତି ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ନୁହେଁ, ତାହା ନିଜର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ; ଅତିପ୍ରାକୃତ ଯାହା, ତାହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟର ଚିହ୍ନ। ଏବେ ମୁଁ ସାତ ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପ ଦେଶ, ତାଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ପରିଘା ଅନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ଦ୍ବୀପର ପ୍ରସ୍ଥ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ, ବିଭିନ୍ନ ଜନସମୂହ ଓ ଅନେକ ଶୋଭାମୟ ସହର ଏଠାରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ରତ୍ନମୟ ପର୍ବତ ଓ ଶିଳାମାଳା ରହିଛି। ପର୍ବତରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ନଦୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବହିଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଛଅଟି ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗ ଏଠାରେ ଅଛି। ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ସାଗର ଅଟେଇବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏଠାରେ ହିମବତ୍, ହେମକୂଟ, ହେମବାନ୍ ଅଛି। ଚାରିପାଖରେ ନିଷଧ ପର୍ବତ ଶୋଭାମୟ ରୂପେ ଅଛି। ମେରୁ ପର୍ବତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଉଚ୍ଚ, ଚାରିବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ୨୪,୦୦୦ ଯୋଜନ ଅଞ୍ଚଳ ଜୁଡ଼ିଛି। ଏହା ଚକ୍ରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପେ ବିନ୍ୟାସିତ, ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପୂର୍ବେ ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ବୈଶ୍ୟ ଗୁଣ, ପଶ୍ଚିମରେ ଭୃଙ୍ଗିପତ୍ର ରଙ୍ଗରେ ଶୂଦ୍ର ଗୁଣ, ଉତ୍ତରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗୁଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ—ନୀଳ, ବୈଦୂର୍ୟ, ଧଳା, ହଳଦିଆ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ମୟୂରପିଛ ରଙ୍ଗ, ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା, ଶୂଙ୍ଗମୟ ଅଛି। ଏହି ପର୍ବତମାନେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବମାନେ ଅତି ପ୍ରିୟ, ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦୂରତା ୯,୦୦୦ ଯୋଜନ। ମହାମେରୁର ଚାରିପାଖରେ ଇଲାବୃତ ନାମକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ୨୪,୦୦୦ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପକ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟରେ ମହାମେରୁ ଅଗ୍ନିପରି ଉଦ୍ଭାସିତ, ତାହାର ଅର୍ଧ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଅର୍ଧ ଉତ୍ତର ଦିଗେ। ଏଠାରେ ସାତ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳର ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ୨,୦୦୦ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥର ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗ ଅଛି। ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପର ପ୍ରସ୍ଥ ଏହି ଦୂରତା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ନୀଳ, ନିଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳ ତୁଳନାମୂଳକ ଛୋଟ। ଶ୍ୱେତ, ହେମକୂଟ, ହିମବାନ୍ ଓ ତାଙ୍କ ଶିଖର, ଋଷଭ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଉଲ୍ଲେଖିତ।