ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳାରେ, ସେ ଏକ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ରୂପେ ମହେଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରୟାଗରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ସଦା ବିଭାଗକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଅପକର୍ମ ହେବାକୁ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ହୋମ ଦେଇଥାଏ, ସେ ନିଜର ପାପ କିମ୍ବା ନରକ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୟା ଏଠାରେ ଏବଂ ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ସଦା ବସିଛନ୍ତି। ସାତିଟି ଭୂଖଣ୍ଡ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକୁ ସେମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଏହି ପୃଥିବୀର ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଏଠାରେ ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟାଗକୁ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଶାସନ କର, ଭାଇମାନେ ସହିତ, ଅପରାଧ ରହିତ ରାଜା। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ଭାଇମାନେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ନମନ କରି, ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ବସୁଦେବ ମଧବ ପ୍ରୟାଗକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମିଶି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ଏହିପରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ସହିତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ବଡ଼ ତପସ୍ୱୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ 'ବିଦାୟ' କହି, ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନୀତିଶୀଳ ଭାବରେ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ରହିଲେ। ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇ, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଏହି ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ପଠନ୍ତି ଓ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କର, ରାଜା, ସଦା ପ୍ରୟାଗରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଏବଂ ହୋମ ଦିଅ, ଦୁଃଖ ରହିତ ହେବ। ପ୍ରୟାଗ ସ୍ମରଣ କର, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଆନ୍ତି କିମ୍ବା ଏଠାରେ ବସିଥାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦାନ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଆନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଭିମାନ ରହିତ, ସେମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିଜ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ବେଳେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଯଥାୟଥ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ଉପକରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଆବଶ୍ୟକ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଧନୀ ଲୋକମାନେ କେବେ କେବେ କରିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏକ ଏପରି ଉପାୟ ଅଛି, ଯାହା ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହା ଯଜ୍ଞ ଫଳ ସମାନ ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଅତି ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ ଅଟଳ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ମହାଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୁମେ ଜାଣ। ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିଶ ମିଲିଅନ ପବିତ୍ର ନଦୀ ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାରେ ଯାଇଥାଏ, ଭାରତବଂଶୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ରାଜା, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବା, ତୁମେ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଉପଭୋଗ କର; ତୁମେ ଯଜ୍ଞକାରୀକୁ ପୁନି ଦେଖିବା। ଏପରି କଥା କହି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତପସ୍ୱୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏପରି, ରାଜା ନିଜ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ନିଜ ଶରୀରକୁ ସ୍ନାନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଲାଭ କରିଲେ। ଏହିପରି, ଦିବ୍ୟ ତପସ୍ୱୀ, ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଆ; ଆଜି ତୁମେ ସ୍ନାନ କରି ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିବା। ଏହିପରି କଥା କହି, ନନ୍ଦିଶା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ନାରଦ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଇଲେ। ସେଉଁଠି, ସ୍ନାନ କରି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନିୟମିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରି, ତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଲେ। ଏପରି, ପ୍ରଭୁ, କେତେ ଭୂଖଣ୍ଡ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ ଅଛି? କେତେ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେଉଁ ନଦୀ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି? ଏହି ବଡ଼ ପୃଥିବୀର ମାପ କେତେ? ଲୋକାଲୋକର ମାପ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅନୁପାତ କେତେ? ଆମେ ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଏଠାରେ ହଜାର ଭୂଖଣ୍ଡ ବିଭାଗ ଅଛି, ତାହାରେ ସାତିଟି ଅଛି; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏଠାରେ ବିବରଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବଳ ସାତିଟି ଭୂଖଣ୍ଡ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କର ମାପ ବିବରଣ କରିବି। ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଅତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେମାନେ ଯୁକ୍ତିରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା ହେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ପ୍ରକୃତିରେ ଯାହା ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟର ଚିହ୍ନ। ମୁଁ ସାତିଟି ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପର ଅଞ୍ଚଳ, ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ବୃତ୍ତ, ନିୟମିତ ଅନୁପାତରେ ଏହାର ମାପ କହିବି। ଏହି ଭୂଖଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତ ୧,୦୦,୦୦୦ ଯୋଜନ, ବିଭିନ୍ନ ଜନମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହା ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭିଡ଼, ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଖଣିଜ ଓ ପଥର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଚାରିପାଖରେ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ସରିତ ନଦୀମାନେ ବହୁଛନ୍ତି, ବଡ଼ ବଡ଼ ତୀର ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସଠିକ ପାହାଡ଼ ବିଭାଗ ଅଛି। ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର ଦୁଇପାଖରେ ଅଛି; ହିମବତ, ଅଧିକ ହିମାବୃତ, ହେମକୂଟ ଓ ହେମବାନ ଅଛି। ଚାରିପାଖରେ ନିଷଧ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଶୋଭାମୟ ମୁହା; ମେରୁ ପାହାଡ଼ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉଚ୍ଚ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ସୃଷ୍ଟି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ୨୪,୦୦୦ ଯୋଜନରେ ବିସ୍ତୃତ। ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଚକ୍ରାକାର ତଥା ଚତୁର୍ଭୁଜ ଭାବରେ ବିନ୍ୟାସିତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମାନ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ।