ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ମହାର୍ଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଏବଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ତିନି କାଳରେ ଉଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାମୁନି, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ସବୁକିଛି କିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି? ଦୟାକରି ସବୁକିଛି କହନ୍ତୁ, ଯାହା ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦେଉ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ସୁଣ। ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇଶାନ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ ସବୁଏ ବିଦ୍ୟମାନ। ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ସେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉନ୍ନତି ପାଆନ୍ତି। ଯୁଗ ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଲୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗ କଦାପି ନଶ୍ୱର ହୁଏନାହିଁ। ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଥିବା ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଛାରିଲେ, “ଏହି ପରମ୍ପରା କିପରି ଅବିଚଳ ରହିଛି ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣୀ ଏଠାରେ ବିରାଜିତ?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ଵର ବିରାଜିତ। କାହିଁକି ଏହିଭଳି ହେଇଛି, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ଶୁଣ। ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନା ଯାଏଁ ବିସ୍ତୃତ। ସେମାନେ ଏଠି ରହନ୍ତି, ଯାହାଁ ସମସ୍ତ ଅପକର୍ମକୁ ଦୂର କରି ସୁରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାର ଉତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ ବିରାଜିତ, ଏଠି ବେଣୀ ମାଧବ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂ ମହେଶ୍ଵର ଏଠି ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ରୂପେ ବିରାଜିତ। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ମହାର୍ଷିମାନେ ସଦା ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହାଁ କୌଣସି ଅପକର୍ମ ହେବା ନପାରିବ। ଯେଉଁଠି ହୋମ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ଅପରାଧ କିମ୍ବା ନରକ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ଵର ପ୍ରୟାଗରେ ବିରାଜିତ। ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପୃଥିବୀର ପର୍ବତ ଏଠି ଯାଏଁ ସୃଷ୍ଟିଲୟ ହେଉନାହିଁ। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମହାପୁରୁଷ ଏଠି ବିରାଜିତ, ସେମାନେ ତିନି ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି। ଏହି ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ ତୁମେ ତୁମ ଭାଇମାନେ ସହ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ଏହା ତୁମର ଅଧିକାର।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶେଷରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭାଇ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ସେହି ସମୟରେ ବାସୁଦେବ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ମିଶି ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ତାଙ୍କ ସହ କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଥିଲେ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ‘ବିଦାୟ’ କହି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହ ଏଠି ରହିଲେ, ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇ ଧର୍ମର ସନ୍ତାନ ଏଠି ବସିଲେ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଏହି ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ପଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। “ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କର, ରାଜନ୍ୟ, ପ୍ରୟାଗରେ ନିୟମିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼। ସମସ୍ତ ସମୟ ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କର; ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାନ୍ତି କିମ୍ବା ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ପାଆନ୍ତି। ଯେ ଦାନ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଅହଙ୍କାର ଶୂନ୍ୟ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବିଧିରେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦରିଦ୍ର ଲୋକମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏବଂ ବହୁ ସାମଗ୍ରୀ ଦରକାର, ଏହି କାରଣରୁ କେବଳ ଧନୀ ଲୋକମାନେ ସେହି କାମ କରିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ଏକ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ଦରିଦ୍ର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି; ଏହା ଯଜ୍ଞ ଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଉତ୍ତମ ରହସ୍ୟ ହେଉଛି—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ। ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତିରିଶି ମିଲିଅନ୍ ପବିତ୍ର ନଦୀ ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାରେ ଯୋଗ ଦେଇଥାଏ। “ଏବେ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ମହାରାଜ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ତୁମ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ତୁମେ ପୁନି ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା।” ଏପରି କହି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତା’ପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ବିଧିମୁତାବକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ନନ୍ଦିଶ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ, ବିଧିମୁତାନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ସବୁ ଶେଷରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, କେତେ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, କେତେ ପର୍ବତ ଅଛି? କେତେ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ନଦୀମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ? ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଲୋକାଲୋକର ମାପ କଣ? ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆକାର, ଦୂରତା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗତି କ’ଣ? ସେ ସବୁ ତଥ୍ୟ ଆମକୁ କହ, ଆମେ ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।” ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅନ୍ତ୍ୟ ହେଲା ମହାର୍ଷିଙ୍କ ପବିତ୍ର କଥା।