ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ମହାଭାରତରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସମ୍ବାଦ ଘଟିଥିଲା । ଦେବତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ்ଯଜ୍ଞରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଏହି ்ଯଜ୍ଞକୁ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ ତିନି ଲୋକରେ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ । ବଳଶାଳୀ ଭାରତ, ପ୍ରୟାଗର ଶକ୍ତି ଏମିତି ଯେ, ଏହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଯାଏ । ସେଠାରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିନି କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି । ଯେଉଁଠାରେ ମା ଗଙ୍ଗା ଅବିରତ ବହେ, ସେଠି ତପସ୍ବୀମାନେ ବସନ୍ତି; ଏହି ଭୂମିକୁ ସିଦ୍ଧମଣ୍ଡଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଭୂମି ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଶୋଭିତ । ଏହା ଏକ ପ୍ରମାଣିତ ସତ୍ୟ; ଏହି କଥା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, କିମ୍ବା ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ କହିପାରିବେ । ଏହି କଥା ଶୁଭ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ପବିତ୍ର, ଧାର୍ମିକ, ପାପନାଶକ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ । ଏହିଠାରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦୈନିକ ଶୁଣାଯାଏ, ସେଉଁଠି ନିରନ୍ତର ପବିତ୍ରତା ଥାଏ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ । ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; କୌରବ୍ୟ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କର ଏବଂ ଧୂର୍ତ୍ତ ମନ ରଖନିଅ । ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏହି କଥା ମୁଁ କହିଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ପୂର୍ବଜ ଓ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସମସ୍ତ ்ଯଜ୍ଞ, ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନମାର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଡ଼ଶଂଶ ପରି ହେବାକୁ ନାହିଁ । ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଏବଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତିନି କାଳରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ । ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ କିପରି ଏତେ ଅଧିକ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି, ମହାମୁନି? ମୋତେ ସମସ୍ତ କଥା କହ, ଯାହା ମୋତେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରିବ । ରାଜନ, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶାନ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଭଗବାନ ଅଛନ୍ତି, ସେସବୁ କଥା ଶୁଣ । ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ସେମାନେକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉନ୍ନତି ପାଆନ୍ତି । ଯୁଗ ସମାପ୍ତିରେ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ । ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଦେଖିଥାନ୍ତି; ଏଭଳି ପ୍ରୟାସ କଲେ ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହି ପାରମ୍ପରିକତା କିପରି ଅଟୁଟ ରହିଛି ଏବଂ କାହିଁକି ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରେ ବସନ୍ତି, ଏହି କଥା ମୋତେ କହ । ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ବସନ୍ତି; ଏହି କଥାର କାରଣ ମୁଁ କହିବି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଶୁଣ । ପ୍ରୟାଗ କ୍ଷେତ୍ର ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ; ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ରୋକିବାକୁ ବସନ୍ତି । ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାର ଉତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗୁପ୍ତ ରୂପେ ବସନ୍ତି; ବେଣୀ ମାଧବ ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଥିବାଠାରେ ଭଗବାନ ବସନ୍ତି । ମହାବଟବୃକ୍ଷ ରୂପେ ମହେଶ୍ୱର ବସନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି । ଯିଏ ସେଠାରେ ହବି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପାପ କିମ୍ବା ନରକ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରୟାଗରେ ବସନ୍ତି । ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ ଏଠାରେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଥାଏ । ଏହି ଭୂମିରେ ଏହି ତିନି ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏଠାରେ ବସନ୍ତି । ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ନାମରେ ବିଶ୍ୱବିଦିତ; ଏହି ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ ତୁମେ ତୁମ ଭାଇମାନେ ସହିତ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ବୋଲି ଶାସନ କର, ରାଜନ । ଏପରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାଇ ଓ ଜାୟା ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ନମସ୍କାର କରି, ଗୁରୁ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ । ସେଇ ସମୟରେ ବାସୁଦେବ ମଧୁସୂଦନ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଆସିଲେ; ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ । କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ ସହିତ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନଃ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଲେ । ଏହି ମଧ୍ୟରେ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବିଦାୟ ନେଇ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧାର୍ମିକ ଆତ୍ମା ସହିତ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ରହିଲେ; ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇ, ସେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବରେ ବସିଲେ । ଯିଏ ଦିନେ ଶୁଖେ ଉଠି ଏହି ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ପଢ଼ିବେ ଓ ସ୍ମରଣ କରିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇବେ ଏବଂ ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ଯିବେ । ମୋ କଥା ଅନୁସରିବା ଉଚିତ, ରାଜନ; ପ୍ରୟାଗରେ ନିତ୍ୟ ଜପ କରିବା, ହବି ଦାନ କରିବା ଏବଂ ଦୁଃଖ ରହିତ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ । ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କର, ଯୁଧିଷ୍ଠିର; ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ । ଯିଏ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଏ କିମ୍ବା ଏଠାରେ ବସିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ଯାଏ । ଯିଏ ଦାନ ନେଉ ନାହିଁ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସଂଯମୀ, ପବିତ୍ର ଓ ଅହଂକାର ରହିତ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ । ଯିଏ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ । ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ்ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗରିବମାନେ ்ଯଜ୍ଞ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ்ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବହୁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଉପକରଣ ଦରକାର, କେବଳ ଧନୀମାନେ କେବେ କେବେ ଏହା କରିପାରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ, ରାଜନ, ଏକ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି ଯାହା ଦରିଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି; ଏହା ்ଯଜ୍ଞ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ।