ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଗ, ଧର୍ମ, ଦାନକର୍ତ୍ତା, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ଫଳ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ କହିଛି। ଏବେ ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବି। ରାଜା, ଏବେ ପୁଣି ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ ଓ ସିନ୍ଧୁ ସାଗରର ମହିମା ଶୁଣ। ଗୟା, ଚିତ୍ରକ, ଗଙ୍ଗା ଓ ସାଗର ସଙ୍ଗମ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଏବଂ ସେହି ପବିତ୍ର ପାଥର ଗୁଡ଼ିକ ଓ ଅଛି। ପ୍ରୟାଗରେ ସଦା ଦସ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ଓ ତିରିଶ କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପିତ ଅଛି—ଇହା ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରୁ ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରୟାଗରୁ ବାହାରିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ସୂର୍ୟପୁତ୍ରୀ ଯମୁନା, ଯିଏ ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତ, ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗେ ଯୋଗ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉପକାର କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟର ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ଭାବରେ ମନାଯାଏ; ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଡ଼ଶାଂଶ ପ୍ରମାଣକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ମିଳେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ବାୟୁଦେବ କହିଛନ୍ତି, ତିନି କୋଟି ଏବଂ ଅର୍ଧ କୋଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ଅଛି—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗା ଭାବରେ ପୂଜିତ। ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର ଓ ଭୋଗବତୀଙ୍କ ଆସନ; ଏହିଠାରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି। ଏଠାରେ ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ଆକାର ନେଇଥାନ୍ତି, ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ତିନି ଲୋକରେ ଏଠିଠାରୁ ବଡ଼ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ; ଦସ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିନି କୋଟି ଅଧିକ ଏଠାରେ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ୍ର ଗଙ୍ଗା ବହୁଛି, ସେଠି ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ନିବାସ, ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର, ଗଙ୍ଗା ପାରିବେଶରେ ଶୋଭିତ। ଏହା ସତ୍ୟ, ଧାର୍ମିକ ଓ ନିଜ ପାଇଁ ଜାଣ; ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ଏକ ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଭକ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ କହ। ଏହି ଶ୍ରବଣ ଶୁଭ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ଏହା ସତ୍ୟ, ଏହା ଆନନ୍ଦ, ଏହା ପବିତ୍ର, ଧର୍ମମୟ, ପାପ ନାଶକ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ। ଏହା ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ; ଜେ କୌଣସି ଦ୍ୱିଜ ଏହା ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରେ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥର ଶ୍ରବଣ ଦିନେ ଦିନେ କରାଯାଏ, ସେ ସଦା ପବିତ୍ର ରହି, ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଲାଭ କରି, ପରମ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ, ଯେଉଁମାନେ କୁସଂକଳ୍ପ ଛାଡ଼ି ସଦାଚାରୀମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର, କୁଟିଲ ମନ ରଖନିଅ। ତୁମର ଉଚିତ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କହିଛି; ଏହିପରି କଥା ଶ୍ରବଣରେ ତୁମର ପୂର୍ବଜ ଓ ପିତାମହମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ସଦାଚାର ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ—ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଡ଼ଶାଂଶ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଭାବେ ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି କାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଜନ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ, “ମହାମୁନି, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ଏତେ କଥା କିପରି କହିଦିଆଯାଇଛି? ସବୁ ଖୋଲାସା କର, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି।” ମୁନି କହିଲେ, “ରାଜା, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ଶୁଣ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶାନ, ଦେବତା ଓ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ସେମାନେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସଫଳ ହୁଏ। ଏପରି ଏକ କାଳରେ, ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଲୟ କରନ୍ତି; ତଥାପି ପ୍ରୟାଗ କଦାପି ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଏହିପରି ପ୍ରୟାସରେ ଉତ୍ତମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ପରମ୍ପରା କିପରି ରହିଛି, କି କାରଣରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାଣୀ ଏଠି ରହନ୍ତି, ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣ। ପ୍ରୟାଗ ପଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଅଞ୍ଚଳ ଜୁଡ଼ିଛି; ସେଠି ସମସ୍ତେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦୂର କରିବାକୁ ଅବସ୍ଥିତ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଉତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି; ଶ୍ରୀମାନ୍ ବେଣୀ ମାଧବ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ ଉପସ୍ଥିତ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଟବୃକ୍ଷ ରୂପେ ମହେଶ୍ଵର ଅଛନ୍ତି। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍କର୍ମ ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ଏଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରେ, ସେ ନିଜ ପାପ କିମ୍ବା ନରକ ଦେଖି ନଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ଵର ପ୍ରୟାଗରେ ଉପସ୍ଥିତ। ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ ଏଠି କ୍ଷୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷିତ ଅଛି। ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ବସନ୍ତି—ପୃଥିବୀର ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାହା ଏଠି ସ୍ଥାପିତ, ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ। ଏହି ପ୍ରଜାପତି କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଭାବେ ଶାସନ କର, ତୁମ ଭାଇମାନେ ସହିତ, ଦୋଷରହିତ ରାଜନ୍। ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାଇ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ନମନ କରି, ଗୁରୁମାନେ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ସେଉଁବେଳେ ବସୁଦେବ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଲେ; ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମିଶି ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ ସହିତ, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନର୍ବାର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ 'ବିଦାୟ' କହି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଧାର୍ମିକ ଭାବେ ଏଠି ରହିଲେ; ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଏଠି ଅବସ୍ଥାନ କଲେ।