ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ଶୁଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ରାଜା ଓ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ପୂଜ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରୟାଗର ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଏହି ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ପୁନି କିଛି ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିଁବା ଅନୁଚିତ। ଯେପରି ଦେବତ୍ୱ ପାଇଲା ପରେ କେହି ପୁନି ମାନବ ହେବାକୁ ଚାହେନି, ସେପରି ଏହି ପରମ ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଅପୂର୍ବ। ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଏହି ମହିମା କଥା କହିଲି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଭଲରେ ବୁଝିବା। ତୁମେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଛ, ମୋତେ ପୁନିପୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ—ଏଠାରେ କିପରି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତି ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗବାସ ହୁଏ? ଦାତା ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଓ ଭୋଗ ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଗାଈ ଦାନ କଲେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ। ମୁଁ ପୁନି ପଚାରେ—ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ମିଳେ କି? ରାଜନ୍, ଶୁଣ, ନିୟମିତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିପରି ପୃଥିବୀ, ଗାଈ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁନା, ପାଣି ଓ ନାରୀ—ଏହି ସବୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେମାନେ ମାତା ପିତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ ଉନ୍ନତି ପାଉନାହାନ୍ତି; ପ୍ରଜାପତି ସ୍ୱୟଂ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି। ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେମାନେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଭୟାନକ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଗୋପନରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ଗାଡ଼ି, ମଣି, ମୁକ୍ତା, ସୁନା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଚୋରି କରି, ପରେ ଦାନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦାତାମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଏମିତି କର୍ମ କରି ସେମାନେ ପୁନି ନରକରେ ପଚାଯାନ୍ତି। ଏପରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଗ, ଧର୍ମ, ଦାନ ଓ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ସତ୍ତା-ଅସତ୍ତାର ଫଳ କଥା କହିଲି; ଏବେ ସୂର୍ୟଦେବ କହିଥିବା ପ୍ରକାର ଖୋଲାସା କରିବି। ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗ ସହିତ ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ ଓ ସିନ୍ଧୁ ସାଗରର ମହିମା ପୁନି ଶୁଣ। ଗୟା, ଚିତ୍ରକ, ଗଙ୍ଗା-ସାଗର ସଙ୍ଗମ ଓ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ତାହାର ପବିତ୍ର ପାଥରଗୁଡ଼ିକ ଅଛି। ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିରିଶ କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ସଦା ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି—ଏହି କଥା ପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରୁ ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରୟାଗରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ସୂର୍ୟକନ୍ୟା ଯମୁନା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉପକାର କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ଭାବିଯାଏ; ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଡଶଂଶ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସମାନ ହୁଏନାହିଁ। ବାୟୁଦେବ କହିଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ତିନି କୋଟି ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି—ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଗଙ୍ଗା ଭାବିଯାଏ। ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର ଓ ଭୋଗବତୀଙ୍କ ଆସନ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବେଦି। ଏଠିରେ ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏଉଁଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରି ପୂଜନ୍ତି, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି; ତେଣୁ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗଠାରୁ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ—ଦଶ ହଜାର ଓ ତିନି କୋଟି ତୀର୍ଥ ଏଠି ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ, ସେଇ ଭୂମି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ନିବାସ, ସିଦ୍ଧିକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ, ଗଙ୍ଗାତଟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ଓ ନିଜ ପାଇଁ ଏହା ଜାଣ; ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ ଏହି କଥା ପଢ଼। ଏହା ଧନ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ, ପବିତ୍ର, ଧର୍ମ, ଶୁଧ୍ଧି ଓ ପରମ ଧର୍ମ ଏହି। ଏହା ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଧ୍ୟାନ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ; ଦ୍ୱିଜ ମାନେ ଏହା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ପାଆନ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟାତ୍ମାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସଦ୍ବ୍ୟବହାରୀଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥ ଲାଭ କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର, ଏବଂ ଧୃତିହୀନ ହେଉନାହାଁ। ତୁମ ନିୟମିତ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଲି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପୂର୍ବଜ ଓ ପୂର୍ବପୂର୍ବଜମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଦାନ, ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ସଦ୍ବ୍ୟବହାର ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନମାର୍ଗ—ଏହି ସବୁ ପ୍ରୟାଗର ଏକ ଷୋଡଶଂଶ ସମାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଭଳି, ଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ମହାପ୍ରୟାସରେ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ତିନି କାଳରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ, ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହିପରି, ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ମୋତେ କହ, ଯାହା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଦେଉ। ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗ ବିଷୟରେ ଯାହା ଘୋଷିତ ହୋଇଛି, ତୁମେ ଶୁଣ: ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶାନ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ବିରାଜିତ। ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର ଜଙ୍ଗମ ଜୀବକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସେମାନେ ପରମ ଲୋକରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିକାଶ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଯୁଗର ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗ କଦାଚିତ୍ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ସେଥିରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି ପରମ୍ପରା କିପରି ଅଛି ଏବଂ କି କାରଣରୁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଅଂଶମାନେ ଏଠି ବିରାଜନ୍ତି, ଏହି କଥା ମୋତେ ନିଜରେ କହ। ପ୍ରୟାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ବସନ୍ତି; ଏହାର କାରଣ କହିବି—ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଯାଏଁ ଅଛି; ସେମାନେ ଏଠି ରକ୍ଷା ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବସନ୍ତି। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାର ଉତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ ବସନ୍ତି; ଭଗବାନ୍ ବେଣୀମାଧବ ରୂପରେ ଏଠି ଦେଖାଯାନ୍ତି।