ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୌତ୍ୟରେ, ଏକ ଗଭୀର ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥିତି ଓ ଅଭିଲଷିତ ଭୋଗକୁ ମିଳିବା ପଥରେ, କେବଳ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଧର୍ମର ପ୍ରଶଂସା କିଏ କରେ? ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝାଇଦିଅ, ଯେପରିକି ତୁମେ ଦେଖିଛ ଓ ଶୁଣିଛ। ଏଠିରେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ଯାହା ବିଶ୍ୱାସ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା କଦାପି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେଥିରେ ପ୍ରମାଣ ଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅନିଷ୍ଠ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ଏବଂ ଶୁଭତା ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସିନ୍ଧୁ ହେବା ସ୍ୱଭାବିକ। ଏବେ ଶୁଣ, ପ୍ରୟାଗର ମହତ୍ମ୍ୟ କେମିତି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଜଣେ ଦେଖେ, ନାଦେଖେ, କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି, ଆତ୍ମାକୁ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟେ ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଏ, ସେମାନେ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହି ଯୋଗ ମାନବମାନେ ଦୁର୍ଲଭ। ଏପରି ହଜାର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ପରେ ଯେପରି ଯୋଗ ମିଳେ, ସେପରି ଯେଉଁଜଣ ନିଜର ସମସ୍ତ ମଣି ମୁକୁତ ଓ ରତ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ— ଏପରି ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଯୋଗ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଏହି ସବୁ ଲାଭ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ କହିବି—ବିଶ୍ୱାସ କର, ହେ ଭାରତ, କିପରି ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଛି। ଯେଉଁ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଅଛି, ଯଦି ତାହାକୁ ଅବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପୂଜ୍ୟ। ଏପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଯଥାର୍ଥରେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ରାଜା ପ୍ରୟାଗ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପରେ ପୂଜ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ। ଏଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଭିଲାଷ ରହେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଦିବ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ମଣିଷ ହେବାକୁ କିଏ ଚାହେ? ଏହି ଉଦାହରଣରେ ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ, ମୁଁ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତା କଥା କହିଛି। ଏହି ଉପଦେଶ ତୁମେ ଶୁଣିଛ, ପୁନିପୁନି ମୁଁ ଅଚମ୍ଭିତ—ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କିପରି ପ୍ରାପ୍ତି, କିମ୍ବା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗବାସ? ଦାତା ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗ ଓ କର୍ମର ଫଳ, ଯଥା ଗାଈ ଇତ୍ୟାଦି ମିଳେ; ମୁଁ ପୁନି ପଚାରେ—ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ମିଳେ କି? ଶୁଣ, ରାଜନ୍, କିପରି ନିୟତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ଗାଈ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁନା, ଜଳ, ନାରୀ—ଏହି ସବୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ନିମ୍ନତମ ଲୋକ ମାଆ ବା ବାପାଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କେବେ ଉନ୍ନତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ। ଏହିପରି, ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ୍; ଯେଉଁମାନେ ଅପକର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ଗାଡ଼ି, ମଣି, ମୁକୁତ, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ଚୋରି କରି, ପରେ ଦାନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଦାତାମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଏପରି କର୍ମ କରି, ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ନରକରେ ପଚାଯାନ୍ତି। ଏଭଳି, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଗ, ଧର୍ମ, ଦାନ, ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଫଳ କହିଛି; ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କହିତିବା ଉପଦେଶ କହିବି। ଏବେ ଶୁଣ, ରାଜା, ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ, ଓ ସିନ୍ଧୁ ସାଗରର ମହତ୍ମ୍ୟ। ଗୟା, ଚିତ୍ରକ, ଗଙ୍ଗା-ସାଗର ସଙ୍ଗମ, ଏବଂ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ଶିଳା ମଣ୍ଡଳୀ—ଏସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲା। ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତିରିଶ କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ସଦା ପ୍ରୟାଗରେ ବିରାଜିତ, ଏହିପରି ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି। ଏଠି ତିନିଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରୟାଗରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଯାହାକୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କନ୍ୟା ଯମୁନା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ କଳ୍ୟାଣ ଦିଏ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟର ଭୂମିକୁ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ମାନାଯାଏ; ଏହାର ଏକ ଷୋଡ଼ଶଂଶ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗ ସମାନ ନୁହେଁ। ଗୋଟିଏ ପାଖେ ତିନି କୋଟି ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଦେବଲୋକ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ଅଛି; ସେସବୁ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ମାନାଯାଏ। ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, ଭୋଗବତୀ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ଆସନ। ଏଠି, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି; ତେଣୁ ତିନି ଲୋକରେ ଏଠାଠାରୁ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟାଗ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ—ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ତିନି କୋଟି ଅଧିକ ଏଠି ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଶୁଭ୍ର ଗଙ୍ଗା ବହେ, ସେଠା ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ଆସନ, ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର, ଗଙ୍ଗା ତଟ ଶୋଭିତ। ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିଜ ପାଇଁ ଜାଣ, ଏହା ବନ୍ଧୁ ବା ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାନରେ ଶୁଣା। ଏହି ମହତ୍ମ୍ୟ ଶୁଭ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ, ପବିତ୍ର, ଧର୍ମ, ପାପ ନାଶକ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ। ଏହା ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଧ୍ୟାନ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ; ଦ୍ୱିଜ ଏହା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦିନେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ସଦା ପବିତ୍ର ଥାନ୍ତି, ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ପାଆନ୍ତି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥ ଶୁଭକର୍ମୀମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶିଷ୍ଟଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଅନୁସରନ କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର, ହେ କୌରବ୍ୟ, ଏବଂ ତେଡ଼ା ମନ ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମର ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି; ଏହିପରି ତୁମର ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଓ ପିତାମହ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଅଛନ୍ତି। ବ୍ରତ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଦାନ, ଯୋଗ, ସାଂଖ୍ୟ, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ବିଦ୍ୟାର ଅନ୍ୟ ଉପାୟ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗର ଷୋଡ଼ଶଂଶ ସମାନ ନୁହେଁ।