ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମହାତ୍ମା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ତୀର୍ଥ, ନିରଞ୍ଜନ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକସাথে ବସିଥାନ୍ତି। ସେଠି ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ସେ ତୀର୍ଥରେ ସେବା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମାନ୍ତର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ। ତୁମେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ଏଠି ଦେହ ଛାଡନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା, ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; କେବଳ ଜ୍ୟେଷ୍ଠତା ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ପୂଜିତ। ଏପରି ହେଇ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର; ଜୀବନରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ଏହି ଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁରାଣରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି—ହଜାର, ଶତ, ଦଶହଜାର ତୀର୍ଥ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସୋମତୀର୍ଥ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳଦାୟକ ଏବଂ ମହାପାପ ନାଶକ; କେବଳ ସ୍ନାନ କରିଲେ ହଜାର ଲୋକ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପୃଥିବୀରେ ନୈମିଶ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର, ଆକାଶରେ ପୁଷ୍କର, ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଛାଡି, କିପରି ଏକ ତୀର୍ଥକୁ ବଡ଼ କରିବା? ସେଠି କହାଯାଇଥିବା କଥା ଅପାର, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଏବଂ ଅପୂର୍ବ। ଉତ୍ତମ ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ଚାହିଁଥିବା ଭୋଗ—ତୁମେ କିପରି ଅଳ୍ପ ଉଦ୍ୟମରେ ବହୁ ଧର୍ମକୁ ବଡ଼ କରୁଛ? ମୋ ଏହି ସନ୍ଦେହ କଥା କହ; ଯେଉଁପରି ଦେଖିଛ, ଶୁଣିଛ। ଯେଉଁ କଥା ବିଶ୍ୱାସ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଅପବିତ୍ର, ଅଶୁଭ ମନ ଥିବା ବିଶ୍ୱାସହୀନ ଲୋକ ପାଇଁ। ଏମାନେ ପାପୀ; ଏହିପରି ତୁମେ କଥା କହିଛ। ଏବେ ପ୍ରୟାଗର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ, ଯେଉଁପରି ଦେଖିଛ, ଶୁଣିଛ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଆଧାର କରି ଏହା ବିବେଚିତ କର। ଯୋଗ ଲାଗି ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାନବ ଯୋଗ ପାଇବା ଖୁବ କଷ୍ଟକର। ଯେଉଁପରି ମାନବ ହଜାର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ସଫଳ ହୁଏ, ଏମିତି ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ମଣି ଦାନ କରନ୍ତି— ସେ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଠାରେ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ମଧ୍ୟ କହିବି; ବିଶ୍ୱାସ କର, ବ୍ରହ୍ମ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ତାହା ନବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ ମନେ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୀର୍ଥର ରାଜା ପ୍ରୟାଗ ସତ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ; ଏହି ତୀର୍ଥ ରାଜାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅନ୍ୟ କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟତା ପାଇଛି, ସେ କିପରି ପୁନଃ ମାନବ ହେବାକୁ ଚାହିବ? ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଅତି ପବିତ୍ର କଥା କହିଛି। ଏହି କଥା ତୁମେ ଶୁଣିଛ; ମୁଁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୁଏ—କିପରି ଯୋଗ ଲାଭ ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଵର୍ଗରେ ବାସ? ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦାତା ଭୋଗ ଏବଂ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି, ମାନେ ଗାଁ, ମୁଁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିପରି ପୃଥିବୀ ମିଳେ? ଶୁଣ, ରାଜନ୍, କିପରି ନିୟତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ଗାଁ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଜଳ, ନାରୀ— ମାତା ପିତାକୁ ବିଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବା ନିମ୍ନତମ ଲୋକମାନେ—ସେମାନେ ଉନ୍ନତି ପାଇନ୍ତି ନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତି ଏହିପରି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏପରି, ଯୋଗ ଲାଭ ଅତି କଷ୍ଟକର; ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ହାତୀ, ଘୋଡା, ଗାଁ, ଗାଡି, ମଣି, ମୁକୁତା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତରେ କିଛି ଚୋରି କରି, ପରେ ଦାନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ଦାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ନରକରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏପରି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମୁଁ ଯୋଗ, ଧର୍ମ, ଦାନ, ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ଫଳ, ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତିର ଫଳ କହିଛି; ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପୁନଃ ଶୁଣ, ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଶ, ପୁଷ୍କର, ଗୋତୀର୍ଥ, ସିନ୍ଧୁ ସାଗରର ମହାତ୍ମ୍ୟ। ଗୟା, ଚିତ୍ରକା, ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ସାଗର ସଙ୍ଗମ, ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ପଥର ଶ୍ରେଣୀ— ଦଶହଜାର ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ତିରିଶ କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ସଦା ପ୍ରୟାଗରେ ବିଦ୍ୟମାନ—ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି। ଏଠି ତିନି ଅଗ୍ନିବେଦୀ ଅଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ଜାହ୍ନବୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରୟାଗରୁ ଉଦ୍ଗମ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ଏହାକୁ ପୂଜନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା ଯମୁନା ଦେବୀ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉପକାର କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ମଧ୍ୟର ଭୂମି ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ମନାଯାଏ; ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗର ଶୋଳେଂଶ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ବାୟୁ କହିଛନ୍ତି, ସ୍ଵର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଆକାଶରେ ତିନି କୋଟି ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି—ସମସ୍ତ ଗଙ୍ଗା ମନାଯାଏ। ପ୍ରୟାଗ କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ଵତର, ଭୋଗବତୀ ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିର ବେଦୀ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏଠି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବେଦ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଆକାର ନେଇଥାନ୍ତି, ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।