ଏହି ଗଳ୍ପରେ, ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଆଜି ମୋର କୁଳ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା; ମୁଁ ଏକ ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ଅନୁଭବ କରୁଛି। ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଜି ମୋର ପାପ ଦୂର ହେଇଗଲା, ଏବଂ ମୁଁ ଏବେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଛି, ଏହି ଶୁଭ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି।” ଏହି ଉପଲକ୍ଷେ ଋଷି କହିଲେ, “ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମର ଜନ୍ମ ଓ କୁଳ ମଧ୍ୟ ସାର୍ଥକ, ଏହା ଭାଗ୍ୟର କଥା। ଯେଉଁଠି ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ପଢ଼ାଯାଏ, ମହାପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।” ତା’ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ, “ମହାମୁନି, ଯମୁନା ନଦୀରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଫଳ ମିଳେ? ଆପଣ ଯେଉଁଠି ଦେଖିଛନ୍ତି ଓ ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମତେ କୁହନ୍ତୁ।” ତେଣୁ ଋଷି କହିଲେ, “ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କ ଝିଅ ଯମୁନା, ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ଦେବୀ ନଦୀ। ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଏ ଭୂମିରେ ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାପଥରେ ଆସିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶ୍ରବଣ କଲେ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂରରୁ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ ଓ ଜଳପାନ କରାଯାଏ, ଶେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ଶୁଭ ଦର୍ଶନ ମିଳେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଜଳପାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ସେ ଉଚ୍ଚତମ ପଦ ଲାଭ କରେ। ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ନାମର ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଓ ପଶ୍ଚିମ ତୀରର ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ତୀର୍ଥକୁ ନରକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ, ପুনଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଏପରି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ ଅଛି। ଉତ୍ତର ପାରେ ମହାତ୍ମା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ନିରଞ୍ଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ବସିଥାନ୍ତି। ସେଠି ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ତିନିଥର ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେ ତୀର୍ଥକୁ ସେବନ କରନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ଦୁଇଁଜଣେ ସମାନ ଫଳଦାୟି ନଦୀ; କେବଳ ବୟସ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବତ୍ର ପୂଜିତ। ଏହିପରି, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର; ଜୀବନରେ କୌଣସି ପାପ ହୋଇଥିଲେ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନାଶ ହେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି ଏହି କଥା ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁରାଣରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣିଛି: ହଜାର ହଜାର, ଶତଶତ, ଦଶହଜାର ତୀର୍ଥ ଏହି ଭୂମିରେ ଅଛି—ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ପଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସୋମତୀର୍ଥ ମହାପୁଣ୍ୟ ଦାୟକ ଏବଂ ମହାପାପ ନାଶକ; ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ଶତଶତ ଲୋକୁ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ, ଏହିଠି ସ୍ନାନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ପୃଥିବୀରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ପବିତ୍ର, ଆକାଶରେ ପୁଷ୍କର, ତିନି ଲୋକରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଛାଡ଼ି କେବଳ ଗୋଟିଏକୁ କାହିଁକି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ଏଠି କୁହାଯାଉଥିବା ଗୁଣ ଅପାର, ଅନୁମାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଉତ୍ତମ ଦିବ୍ୟ ପଦ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ—ତୁମେ କାହିଁକି ଅନେକ ଧର୍ମକୁ କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ଏହା ମୋର ସନ୍ଦେହ, ଯେପରି ଆପଣ ଦେଖିଛନ୍ତି ଓ ଶୁଣିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ଯାହା ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ଏହା ପ୍ରମାଣିତ, କାରଣ ଅବିଶ୍ୱାସୀ, ପାପୀ ଓ ଅଶୁଭ ଚିତ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ଅନୁଚିତ। ଅବିଶ୍ୱାସୀ, ଅପବିତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅଶୁଭ ଲୋକ ସମସ୍ତେ ପାପୀ; ଏହି କଥା ଆପଣ କହିଛନ୍ତି। ଏବେ ଆପଣ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେପରି ଏଠି ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି। ଯେପରି ଦେଖିଛ, ଯେପରି ଦେଖିନାହଁତ, ଯେପରି ଶୁଣିଛ, ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଆଧାର କରି, ନିଜକୁ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ, ଯେଉଁଠି ସଂଘର୍ଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗ ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବରେ ଯୋଗ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେପରି ହଜାର ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ପରେ ଯୋଗ ଲାଭ ହୁଏ, ସେପରି ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ମଣି ମୁକ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି— ସେହି ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଯୋଗ ଲାଭ କରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତ୍ୟୁ କାଳରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ କହିବି; ଭାରତ, ବିଶ୍ୱାସ ରଖ, କିପରି ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଯାହା ଅଛି, ଯଦି ତାକୁ ଅବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯିବ, ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସମ୍ମାନିତ। ଏପରି, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ରାଜା ପ୍ରୟାଗ ନିଶ୍ଚୟ ଗର୍ବିତ। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସଦା ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ; ତୀର୍ଥର ରାଜା ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିଁବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଦିବ୍ୟତା ଲାଭ କରି କିଏ ପୁନର୍ବାର ମନୁଷ୍ୟ ହେବାକୁ ଚାହିବ? ଏହି ଉଦାହରଣରେ ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ, ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ପବିତ୍ରତା କୁହିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମେ ଶୁଣିଛ; ମୁଁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି—ଏହି ଯୋଗ ଲାଭ କିପରି, କାର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କିପରି? ଦାନକାରୀ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗ ଓ କର୍ମର ଫଳ ପାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗାଈ ଇତ୍ୟାଦି; ମୁଁ ପୁନଃ ପଚାରେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଲାଭ ହୁଏ କି? ଶୁଣ, ରାଜନ୍, କିପରି ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ଗାଈ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସୁଉନା, ଜଳ, ନାରୀ— ଯେମାନେ ମାତା, ପିତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ପ୍ରଜାପତି ଏପରି କହିଛନ୍ତି।