ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପଞ୍ଚ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତାର ଭୂମି ଅଟୁଟ ପୂଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ସେଠାରେ କେବଳ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ । ଯେଉଁ ଲୋକେ ସେଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଓ ଚଉଦ ଉତ୍ତରପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଦିଅନ୍ତି । ଏହା ଜାଣି, ରାଜାନାମକ ରାଜନ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ସେବାରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟଥା, ଅଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଓ ଅନାସ୍ଥାରେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତାମୟ ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ମୋହ କିମ୍ବା ଧନ ଲୋଭରେ ଯେଉଁମାନେ ଚଳିତ, ସେମାନେ କେମିତି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ? ସେମାନେ କେମିତି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବେ? ଏଠି ଅଜ୍ଞାନରେ କିଂବା ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ବିକ୍ରୟ କରିଦେଲେ କ’ଣ ହୁଏ? ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଶୁଣ, ରାଜନ୍ୟ—ଏଠି ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଜଳସ୍ନାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ପରମ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ଦିନେ ତିନିଥର ନଦୀସ୍ନାନ କରି ମାଧୁକରୀ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ, ତିନି ମାସରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହିଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଅଜ୍ଞାନରେ ଯାତ୍ରା କଲେ ବି ସେଠାରେ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଭରିତ ସ୍ଥାନ ଲାଭ ହୁଏ । ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସର୍ବଦା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବଜ ଓ ପ୍ରପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଦିଅନ୍ତି । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ପୌରାଣିକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି । ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋର କୁଳ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଧନ୍ୟ ହୋଇଛି । ଧର୍ମପରାୟଣ, ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଆଜି ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଜାଣିଛି, ସମସ୍ତ କଳ୍ମଷ ଦୂର ହୋଇଛି । ତୁମର ଜନ୍ମ ଧନ୍ୟ, ତୁମର କୁଳ ଧନ୍ୟ; ପାଠ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ଏବେ ତୁମେ ପଚାରିଛ—ଯମୁନାର ପୁଣ୍ୟ କ’ଣ? ସେଠାରେ କ’ଣ ଫଳ? ଶୁଣ, ମହାମୁନି। ସୂର୍ୟର କନ୍ୟା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବୀ ଯମୁନା, ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଭାବେ ବହୁଛନ୍ତି । ଯେପରି ମାଗଙ୍ଗା ଚଳିଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଯୋଜନ ଦୂର ବହିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ପାନ୍, ଶ୍ରବଣ କଲେ ଅନେକ ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଜଳ ପାନ କରି, ପ୍ରଶଂସା କଲେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ; ଦର୍ଶନ କଲେ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖାଯାଏ । ସ୍ନାନ ଓ ପାନ କଲେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ନାମକ ସ୍ଥାନ ବିଖ୍ୟାତ, ପଶ୍ଚିମ କୂଳର ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ତୀର୍ଥକୁ ନରକ ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଏପରି ହଜାର ହଜାର ତୀର୍ଥ ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଅଛି । ଉତ୍ତର କୂଳରେ ମହାତ୍ମା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ତୀର୍ଥ ନିରଞ୍ଜନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ବସନ୍ତି । ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ଦିନେ ତିନିଥର ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସେବନ୍ତି । ଭକ୍ତି ସହିତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କର; ଏଠି ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ । ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ । ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ଦୁଇଁ ନଦୀ ସମାନ ଫଳଦାୟି; କେବଳ ବୟସର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତଠାରେ ପୂଜିତ । ଏହିପରି, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର; ଜୀବନରେ ଯେଉଁ ପାପ ହେଉଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ମୁଖରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ଏହାକୁ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି । ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁରାଣରୁ ଶୁଣିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ହଜାର, ଶତ, ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥକୁ ପବିତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପରମ ପଦଦାୟି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି । ସୋମତୀର୍ଥ ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ମହାପାପ ନାଶକ; କେବଳ ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଶତାଧିକ ଲୋକ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏଠି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ପୃଥିବୀରେ ନୈମିଷା, ଆକାଶରେ ପୁଷ୍କର, ତିନି ଲୋକରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରମୁଖ । ଏସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ଏକକୁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିବେ? ସେଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା କଥା ଅପାର, ଅନିଶ୍ଚିତ, ଅପୂର୍ବ । ପରମ ଦିବ୍ୟ ପଦ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ—ଏତେ ଧର୍ମ କିପରି ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋତେ କୁହ, ଯେପରି ତୁମେ ଦେଖିଛ ଓ ଶୁଣିଛ । ଯେଉଁ କଥା ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ, ତାହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦିଓ ସେ ଦୃଶ୍ୟମାନ; ଅନାସ୍ଥା ଓ ପାପି ଚିତ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଅନାସ୍ଥା, ଅପବିତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ, ଶୁଭ ତ୍ୟାଗିତ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପାପୀ; ତୁମେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇଛ । ଏବେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ଶୁଣ, ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଏହି କଥା କୁହାଯିବ । ଯେପରି ଦେଖିଛି, ଯେପରି ଦେଖିନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନି, ନିଜକୁ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍ । କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଏଠି ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେ ଯୋଗ ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ; ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମାନବମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଯୋଗ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଯେପରି ଯୋଗ ହଜାର ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଭ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ମଣି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ—ସେଠି ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ସମସ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ । ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ କୁହିବି; ଭାରତ, ଆସ୍ଥା ରଖ; କିପରି ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଦେଖାଯାଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଯାହା ଅଛି, ଯଦି ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହିଯାଏ, ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପୂଜ୍ୟ ।