ଯମୁନା ନଦୀର ଉତ୍ତର କୂଳ ଏବଂ ପ୍ରୟାଗର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ ‘ଋଣମୋଚନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ୍ୟ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ରାତି ରୁହି, ସ୍ନାନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ସଦା ପାଇଁ ଋଣମୁକ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରୟାଗ ମହିମା କଥା ଶୁଣି ମୋର ହୃଦୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି, ପ୍ରୟାଗର ଗୁଣଗାନ ମୋତେ ଶୁଧ୍ଧ କରିଦେଲା। ମୁଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, “ଏଠାରେ ଉପବାସ କରିଲେ କେମିତି ଫଳ ମିଳେ? ଏଠାରେ ଉପବାସ କଲେ ଏବଂ ପାପମୁକ୍ତ ହେଲେ କିଏ କେଉଁ ଲୋକରେ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ?” ତେବେ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗରେ ଉପବାସର ଫଳ ଶୁଣ। ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଏବଂ ନିୟମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରେ, ସେ ଏହି ଫଳ ପାଏ। ଯଦି ସେ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ନୁହେଁ, ରୋଗମୁକ୍ତ ଏବଂ ପଞ୍ଚେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପନ୍ନ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ଏହି ସ୍ନାନରେ ସେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଏବଂ ଦଶ ପରଜନ୍ମର ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ଧର୍ମର ମହାଭାଗ୍ୟ ଆପଣ ମୋତେ ଶୁଣେଇଲେ, ବହୁତ କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ ବହୁତ ଗୁଣ ମିଳେ। ଏଠି ନେକ ଲୋକମାନେ ବହୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି ଏହି ଫଳ ପାଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, କାରଣ ମୋର ମନରେ ବଡ କୁତୁହଳ ଅଛି। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଶୁଣ, ଏହି କଥା ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ବେଳେ କହିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଶୁଣିଥିଲି। ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥାର, କେବଳ ଏହି ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଏବଂ ଚୌଦ୍ଦ ପରଜନ୍ମର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଏହି ତୀର୍ଥର ସେବାରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ, ପାପରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ ଏହି ଦେବତା-ସୁରକ୍ଷିତ ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁହଁରେ କେବଳ ମମତା କିମ୍ବା ଧନଲୋଭ ଥିଲେ, କିମ୍ବା ଇଛାରେ ପ୍ରେରିତ ହେଲେ, ସେମାନେ କେମିତି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଇବେ? କେମିତି ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳିବ? ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରୟାଗର ଫଳ କଣ? ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ତଥ୍ୟ ଶୁଣ, ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ଏକ ମାସ ନିୟମିତ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ବିଶ୍ୱାସଘାତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି ଭିକ୍ଷା ଖାଇ ତିନି ମାସ ରହିଲେ, ପ୍ରୟାଗରେ ସଂଶୟ ବିନା ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯଦି କେହି ଅଜ୍ଞାନରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରେ, ସେ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ, ସଦା ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ମିଳେ। ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସଦା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ପ୍ରପୂର୍ବଜମାନେ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ତୁମେ ଧର୍ମାନୁସାରୀ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ ଆବାର ଆବାର ପଚାରିଛ, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଗୁପ୍ତତମ ତଥ୍ୟ ମୁଁ କହିଲି। ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋର ବଂଶ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା; ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଧନ୍ୟ ହେଲି। ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଆଜି ପାପମୁକ୍ତ ହେଲି; ଏବେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି, ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ। ତୁମର ଜନ୍ମ ଧନ୍ୟ, ବଂଶ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା। ପାଠ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଶୁଣିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ପଚାରେ, “ଯମୁନା ତୀର୍ଥର କି ପୁଣ୍ୟ, କଣ ଫଳ? ମୁଁ ଯେଉଁ ଦେଖିଛି, ଶୁଣିଛି, ସେ ସବୁ କଥା କହ।" ବଡ ମହିମା ଥିବା ଏହି ଯମୁନା ନଦୀ, ସୂର୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେପରି ମାନେ ଗଙ୍ଗା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ସେପରି ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଯୋଜନ ଦୂର ପରିଘା ହୋଇ, ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତିରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ଏଠି ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଜଳ ପାନ କରି, ଯଦି ପ୍ରଶଂସା କରିବେ, ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ। ସ୍ନାନ ଓ ପାନ କଲେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଏଠି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଯମୁନା ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ପଶ୍ଚିମେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ତୀର୍ଥ ‘ନରକ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ଚଳିଗଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ପୁନଃଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏପରି ହଜାର-ହଜାର ତୀର୍ଥ ଯମୁନା ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଅଛି। ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମହାତ୍ମା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ତୀର୍ଥ ‘ନିରଞ୍ଜନ’ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ବସନ୍ତି। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ତିନିଥର ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥର ସେବା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ। ସେଠି ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏଠି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ଚଳିଗଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ପୁନଃଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ଦୁହିଁ ଏକାକାର ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି; କେବଳ ବଢ଼ିଆ ହେବାରୁ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତଠାରେ ପୂଜିତ। ସେହିପରି, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କର; ଜୀବନରେ କଣସି ପାପ କରିଥିଲେ ସେ ସବୁ କ୍ଷଣେ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଏହି କଥା ପାଠ କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁରାଣରେ ଯାହା କହାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣିଛି—ହଜାର, ସହସ୍ର, ଦଶହଜାର ତୀର୍ଥ ସବୁ ପବିତ୍ର, ଶୁଭ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଇଥାଏ। ସୋମତୀର୍ଥ ବଡ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ, ମହାପାପ ନାଶ କରେ; ଏଠି କେବଳ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଶତ-ଶତ ଲୋକ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଏଠି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପୃଥିବୀରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ପବିତ୍ର, ଆକାଶରେ ପୁଷ୍କର, ତିନି ଲୋକରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରି କିମ୍ବା କେବଳ ଗୋଟିଏକୁ କିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିବ? ଏଠି ଯାହା କୁହାଯାଏ ସେ ବିମାପିତ, ଅପାର, ଏବଂ ଅତିଶୟ।