ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଜୀବ ଯେତେ ଲୋମକୁପ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଅଛି, ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଇଥାଏ। ପରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ି ଯାଇ, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ ପ୍ରଭୁ ହୁଏ। ଏଠି ସେ ବିପୁଳ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ପୁନି ସ୍ମରଣ କରେ। ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗମରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହେବାବେଳେ, ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ସେ ସୋମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ସୋମ ସହିତ ସିଏଠି ସାଠି ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ। ଏହି ସ୍ୱର୍ଗ, ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ଯଦି ସେଠାରୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଯିଏ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ଓ ପାଦ ଉପରେ ରଖି, ତୀବ୍ର ଜଳ ପାନ କରେ, ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଇଥାଏ। ଏଠାରୁ ଯଦି ସେ ପଡ଼ିଯାଏ, ତେବେ ସେ ଏକ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ହୁଏ; ବିପୁଳ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନି ସେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ଖୋଜିଥାଏ। ଯିଏ ନିଜ ମାଂସ କାଟି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଫଳ ଶୁଣ। ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ସୋମ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ଏଠାରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲେ, ସେ ଏକ ଧର୍ମିକ ରାଜା ହୁଏ। ସେ ଶୀଳବାନ, ଶୋଭାମୟ, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ ହୁଏ; ବିପୁଳ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନି ସେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ଖୋଜିଥାଏ। ଯମୁନାର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପ୍ରୟାଗର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, 'ଋଣମୋଚନ' ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ। ଯିଏ ଏଠି ଏକ ରାତି ରହି ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଓ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଋଣମୁକ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ପରିଚୟ ଶୁଣି, ଏକ ରାଜା କହିଲେ, “ମୋ ହୃଦୟ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ଶ୍ରବଣ କରି ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି। ମହାପ୍ରଭୋ, ଏଠି ଉପବାସ କରିଲେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ? ଏବଂ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଯାଏ?” ତେବେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: “ପ୍ରୟାଗରେ ଉପବାସ କରିଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିୟମ ସହିତ ଜିଏ ଏହି କର୍ମ କରେ, ସେ ଏହି ଫଳ ଲାଭ କରେ। ସେ ଯଦି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ଥ ନୁହେଁ, ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପନ୍ନ ଥାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରେ। ସେ ଦଶ ଉପରି ଓ ଦଶ ତଳିଆ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏ ପ୍ରକାର ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଯେଉଁଫଳ ମିଳେ, ପ୍ରୟାଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ସେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଯିଏ ଏଠି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସାତି ଗତ ପୂର୍ବଜ ଓ ଚୌଦ୍ଦ ପରେ ଆସିବାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି, ସଦା ସେବାରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ; ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଓ ପାପମନାସ୍କ ଲୋକ ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଦେବତାମାନେ ଏଠିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମୋହ ବା ଧନଲୋଭରେ ନେତୃତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି କି? ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନରେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ବିକ୍ରୟ କରେ, ସେ ପ୍ରୟାଗରେ କେଉଁ ଫଳ ଲାଭ କରେ? ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି: ଯିଏ ଏଠି ଏକ ମାସ ନିୟମିତ ସ୍ନାନ କରେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯିଏ ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରିଥାଏ, ତଥାପି ଦିନେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି, ଭିକ୍ଷା ଖାଇ ତିନି ମାସ ରହିଥାଏ, ସେ ପ୍ରୟାଗରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯଦି କେହି ଅଜ୍ଞାନରେ ଏଠି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ, ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଲାଭ କରେ। ଏପରି ଜ୍ଞାନମୟ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ପ୍ରପୂର୍ବଜମାନେ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବେଚନା କରି, ରାଜା କହିଲେ: “ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆମ ବଂଶ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ଅନନ୍ତ ଶୁଭ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଛି, ଏବେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି।” ତୁମର ଜନ୍ମ ଧନ୍ୟ, ବଂଶ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା। ପାଠ କରିଲେ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ, ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ଏଉଁପରି, ଯମୁନାରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଅଛି, ତାହା ମୋତେ କହ। ଯମୁନା, ସୂର୍ୟର କନ୍ୟା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବୀ, ସେଠି ପବିତ୍ର ନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ। ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଉଦ୍ଭବ ପଥରେ ଗଲେ, ସେପରି ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥରେ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂର ଯାଏ, ସେ ପାପ ନଶ୍ୱ କରିଥାଏ। ଏଠି ଯମୁନାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଜଳ ପାନ କରି, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି। ଏଠି ଦେହ ଭିଜାଇ ଓ ଜଳ ପାନ କରି, ସପ୍ତମ ପୂର୍ବଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଯିଏ ଏଠି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଗ୍ନି ତୀର୍ଥ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ତୀରେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ନରକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏଠି ଯିଏ ସ୍ନାନ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏପରି ହଜାର ହଜାର ତୀର୍ଥ ଯମୁନାର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛି। ଏପରି ହେଉଛି ପ୍ରୟାଗ ଓ ଯମୁନା ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଦିବ୍ୟ କଥା।