ହେ ରାଜା, ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗାଦେବୀଙ୍କୁ ବିଶେଷ କରି ପ୍ରୟାଗରେ ପୂଜା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାର୍ଗ ନାହିଁ। ପୁନି ଶୁଣନ୍ତୁ, ପ୍ରୟାଗର ମହିମା କେତେ ବଡ଼—ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ମାନସ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର ଅଛି; ସେଠାରେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହି ତୀରକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ଯେପରି ଗଈ, ଜମି, କିମ୍ବା ସୁନା ଦାନ କଲେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ। ଇଚ୍ଛା ଥାଉ କି ନ ଥାଉ, ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗାକୁ ଆସେ, ଯଦି ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ନରକ ଦେଖୁନି। ଏଠାରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ତାଙ୍କୁ ଜାଗେଇଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ବକ ଓ କୁହୁଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସ୍ୱର୍ଗର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ତା’ପରେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ି, ସୁନା, ମଣି, ମୁକ୍ତା ଭରିଛି ଏମିତି ଏକ ବଡ଼ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର ଓ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମକୁ ଆସନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦାନରେ ମିଳେ, ସେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ଯେଉଁଠି ହବନ କରେ, ସେ ରୋଗ ଓ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ରହିତ ହୁଏ, ପାଞ୍ଚେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ତାହାର ଶରୀରରେ ଯେତେ ରୋମକୁପ ଅଛି, ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ି, ସେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ ରାଜା ହୁଏ; ବଡ଼-ବଡ଼ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନି ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ସଙ୍ଗମରେ, ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ରାହୁ ଗ୍ରସ୍ତ କରେ, ସେଠି ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସେ ସୋମଲୋକରେ ପହଞ୍ଚି, ସୋମ ସହିତ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦ କରେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ୱର୍ଗରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରନ୍ତି; ସେଠାରୁ ଯଦି ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଏକ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ଓ ପାଦ ଉପରେ ରଖି, ତିବ୍ର ଜଳ ପାନ କରେ, ସେ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଲେ, ସେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଥିବା ଏକ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ହୁଏ; ବଡ଼ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନି ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଖୋଜିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ମାଂସ କାଟି ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, କିମ୍ବା ଶରୀର ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହୁଏ, ସେ ସୋମଲୋକରେ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ସମ୍ମାନ ପାଏ; ତା’ପରେ ତଳେ ପଡ଼ିଲେ, ଧର୍ମଶୀଳ ରାଜା ହୁଏ। ସେ ଗୁଣବାନ, ରୂପବାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସୁମଧୁର କଥା କହେ; ବଡ଼ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନି ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଖୋଜିଥାଏ। ଯମୁନାର ଉତ୍ତର କୂଳ ଓ ପ୍ରୟାଗର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ଋଣମୁକ୍ତି’ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ। ସେଠି ଏକ ରାତି ରୁହି, ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଋଣ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ଓ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଋଣମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରୟାଗର କଥା ଶୁଣି, ମୋର ହୃଦୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି। ଏହିଠି ଉପବାସ କରିଲେ କେମିତି ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ—ଏହି ବିଷୟ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ପ୍ରୟାଗରେ ଉପବାସ କରିବାର ଫଳ ଶୁଣନ୍ତୁ, ରାଜନ୍—ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ସହିତ ଏଠି ଉପବାସ କରେ, ସେ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ, ଯଦିଓ ସେ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ନୁହଁନ୍ତି, ରୋଗ ନାହିଁ, ପାଞ୍ଚେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ଦଶଜନ ଓ ପରଜନ ଦଶଜନକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଧର୍ମର ଏହି ବଡ଼ ଶ୍ରେୟସ୍କର ଫଳ, ଅତି ସହଜରେ ବହୁ ଗୁଣ ମିଳେ। ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି ଯେଉଁଠି ଫଳ ମିଳେ, ପ୍ରୟାଗରେ ଏହିପରି ଫଳ ମିଳେ; ଏହା ନେଇ ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ। ଏହି ବିଷୟରେ ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ—ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି। ପ୍ରୟାଗ ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଅଟେ—ସେଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଯିଏ ସେଠି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଓ ଚଉଦ ଉତ୍ତରଜନକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରୟାଗସେବାରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପାପରେ ଲିନ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିବା ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ମୋହ କିମ୍ବା ଧନଲୋଭରେ ଯେଉଁମାନେ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ କେମିତି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ଅଥବା ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବେ? ଏଠି ଅବିଧିରେ ଜିନିଷ ବିକ୍ରି କରିଥିବା ଅଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷର କି ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ? ଏହି ମହାପାପ ନାଶକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତୁ—ଯିଏ ପ୍ରୟାଗରେ ଏକ ମାସ ସ୍ନାନ କରେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିନେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି ଭିକ୍ଷା ଖାଇ ତିନି ମାସ ରହିଲେ, ପ୍ରୟାଗରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯଦି ଅଜ୍ଞାନରେ କିଛି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ପାଏ। ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁବେଳେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ପୂର୍ବଜ ଓ ପ୍ରପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ତୁମ ନିମିତ୍ତରେ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା, କାରଣ ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ଅନେକଥର ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।