ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ—ଗଙ୍ଗା ମହିମାର ଅସୀମ ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ପ୍ରୟାଗ କ୍ଷେତ୍ରର ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି। ଚାରି ବେଦ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ଅହିଂସା ଦ୍ୱାରା ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, କେବଳ ଏଠାକୁ ଯିବାରେ ସେଇ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ, ସେଠି ସେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ସହିତ ମିଳିଥାଏ, ସେଠି ସେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ସହିତ ବହୁଥାଏ, ସେଠିକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଜାଣ; ଏଥିରେ ଆଉ ଚିନ୍ତା କରିବାର ଦରକାର ନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ସେ ମଣିଷମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ପାତାଳରେ ସେ ସର୍ପମାନେଙ୍କୁ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି; ଏହିପରି ତିନି ପଥରେ ଚଳିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିପଥଗା' କୁହାଯାଏ। ଯେତେ ବର୍ଷ ମଣିଷର ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗାରେ ରହେ, ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଲେ, ସେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ ସ୍ୱାମୀ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ—ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ, ମହାପାପୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଗଙ୍ଗା ସର୍ବଦା ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ତିନୋଟି ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଲଭ: ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ସାଗର ସଂଗମ। ସେଠି ଯେମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଓ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପାପରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ମନ ନେଇ ମୁକ୍ତି ପଥ ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ପଥ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେ ପବିତ୍ରମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର, ଶୁଭମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ, ମହାଦେବଙ୍କ ଶିର ଉପରୁ ତଳକୁ ପଡିଥିବା, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବାରୀ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟୀ। କୃତଯୁଗରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ପୁଷ୍କର, ଦ୍ୱାପରରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ବିଶେଷକରି ପ୍ରୟାଗରେ ଗଙ୍ଗାର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗରେ ଏହା ଛାଡ଼ି ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା କଥା ଆଉ ଶୁଣାଏଁ, ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ମାନସ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ଅଛି; ସେଠି ତିନି ରାତି ଉପବାସ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଗୋ, ଜମି, ସୁନା ଦାନ କରି ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେଇ ମାନସ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ଅଭିଲାଷା ସହିତ କିମ୍ବା ନିର୍ଭାରରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ମଣିଷ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ଯଦି ସେଠି ଦେହ ଛାଡ଼େ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ, କଦାଚିତ୍ ନରକ ଦେଖେ ନାହିଁ। ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ସେଉଁଠାରେ ଜଣାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି, ହଂସ ଓ କଦମ୍ବ ଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସି ସେ ରାଜାନ୍କୁ ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଭୋଗ କରେ। ତାପରେ, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଆକାଶରୁ ପଡି ଧନ, ମଣି, ମୁକ୍ତା ଭରିତ ଏକ ମହାନ୍ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ। ମାଘ ମାସରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଂଗମରେ ସାଠି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ସାଠି କୋଟି ନଦୀ ଆସନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରୟାଗରେ ତିନି ଦିନ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ଲକ୍ଷ ଗୋ ଦାନରେ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଜାଗାଇଲେ, ରୋଗ ଓ ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଯେତେ ରୋମାନ୍ଚ ଅଛି, ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡିଲେ, ସେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶର ସ୍ୱାମୀ ହୁଏ; ମହା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ସେ ପୁଣି ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ସେଇ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ସଂଗମରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ମଣିଷ ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ସେ ସୋମ ଲୋକରେ ଯାଏ ଓ ସୋମ ସହିତ ସାଠି ହଜାର ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦ କରେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ୱର୍ଗରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ, ମଣିଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରନ୍ତି; ଯଦି ସେଠାରୁ ପଡିଥାଏ, ସେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଭରିତ କୁଟୁମ୍ବରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ। ଯେଉଁଯେଉଁ ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ଓ ପାଦ ଉପରେ ରଖି ତୀବ୍ର ଜଳ ପାନ କରେ, ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସେଠିଠାରୁ ପଡିଲେ, ସେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ମହା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁଣି ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଯେଉଁଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ ମାଂସ କାଟି ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଯେଉଁ ମଣିଷଙ୍କ ଦେହ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୋମ ଲୋକରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ପୁଣି ସେଠିଠାରୁ ପଡିଲେ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ହୁଏ। ସେ ସଦାଚାରୀ, ସୁନ୍ଦର, ବିଦ୍ୱାନ୍, ମୃଦୁଭାଷୀ ହୁଏ; ମହା ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁଣି ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ଖୋଜିଥାଏ। ଯମୁନାର ଉତ୍ତର ତୀର ଓ ପ୍ରୟାଗର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ଋଣମୁକ୍ତ’ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ରାତି ବସି ଏବଂ ସ୍ନାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ ଓ ସଦା ସଦା ଋଣମୁକ୍ତ ରହିବେ। ଏହି ପ୍ରୟାଗ ମହିମା କଥା ଶୁଣି, ମୋର ହୃଦୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ଉପବାସ କଲେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ? ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହେଲେ କେଉଁ ଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ? ସୁନ, ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗରେ ଉପବାସ କରିବାର ଫଳ: ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିୟମରେ ଉପବାସ କରେ, ସେ ଏହି ଫଳକୁ ଲାଭ କରେ। ଯଦିଓ ସେ ଅକ୍ଷତ ଓ ନିରୋଗ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରେ। ସେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ପରଜନ୍ମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ନିଶ୍ଚୟ, ଧର୍ମର ଏହି ମହା ଫଳ ତୁମେ ମୋତେ କହିଛ; ଅତି କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ ବହୁ ଗୁଣ ଲାଭ ହୁଏ।