ଗଭୀର ସମୁଦ୍ର, ଅନେକ ନଦୀ, ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼, ନାଗମାନ୍ୟ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ହରି ସ୍ୱୟଂ, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ସହିତ, ସେଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ଥାନଟି ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପ୍ରୟାଗ, ମହାନ ରାଜାମାନେ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରୁ ବଡ଼ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ, ଭାରତ। କେବଳ ପ୍ରୟାଗର କଥା ଶୁଣିଲେ, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ କିମ୍ବା ଏଠାର ମାଟି ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଣିଷ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକେ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜସୂୟ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ପାଇଁ ତୁମ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବତା କିମ୍ବା ମଣିଷଙ୍କ କଥାରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ହେଉନି, ପ୍ରିୟ। ଏଠି ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଅର୍ବୁଦ-କୋଟି ଅଧିକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ବିରାଜ ଅଛି, କୁରୁବଂଶୀ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଇନାହାନ୍ତି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପରେ ବଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି; ତିନି ଲୋକରେ ସେମାନେ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପ୍ରୟାଗକୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯମୁନାର ବିସ୍ତୃତ କୂଳରେ କମ୍ବଳ ଏବଂ ଅଶ୍ୱତର ନାଗ ଅଛନ୍ତି; ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଜଳ ପିଇଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇ, ଲୋକେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ଓ ପରଜନ୍ମର ଦଶ ପିଢ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବଲୋକର ଭୋଗ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗାର ପୂର୍ବ କୂଳରେ ସାମୁଦ୍ର ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୂଆଁ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ଅଛି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କ୍ରୋଧ ଜୟ କରି ଏଠାରେ ତିନି ରାତି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାର ଉତ୍ତର ଓ ଭାଗୀରଥୀର ପୂର୍ବେ ହଂସପ୍ରପତନ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେଯାଏ ଦେବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ହଂସପାଣ୍ଡୁର ପବିତ୍ର ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ଥାନରେ, ଉର୍ବଶୀର ପ୍ରିୟ ସ୍ଥଳୀ, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଅପୂର୍ବ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଷଷ୍ଠି ହଜାର ଛଅ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ସଦା ଦେଖିପାରିବେ ଏବଂ ମୁନି, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଠାରୁ ସମ୍ମାନ ମିଳିଥାଏ। ପୁଣି, ସ୍ୱର୍ଗର ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ତଳକୁ ପଡ଼ି, ଉର୍ବଶୀ ସଦୃଶ ଶତ ନାରୀର ସ୍ୱାମୀ ହୁଅନ୍ତି। ହଜାର ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଭାବେ, ଦଶ ହଜାର ଗ୍ରାମର ଧନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗୁଞ୍ଜିକାର ଧ୍ୱନିରେ ଜାଗି, ବିଶାଳ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ସେ ପୁଣି ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେ ସଦା ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅନୁଶାସିତ ଓ ଏକବାର ଭୋଜନ କରି ଏକ ମାସ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି। ସେ ଶତ ନାରୀ ସହିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ, ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମହାନ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି। ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସଦା ଦାନଶୀଳ ହୋଇ, ସେ ପୁଣି ସେଇ ତୀର୍ଥର ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟା ସୁନ୍ଦର କୂଳରେ, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଉପବାସ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଥାନ୍ତି, ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କୋଟିତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦଶ ହଜାର କୋଟି ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରନ୍ତି। ପୁଣି, ସ୍ୱର୍ଗର ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ଧନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ମଣି, ମୁକ୍ତା ଭୂଷିତ ଶୋଭାବାନ ବଢ଼ିଆ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଭୋଗବତୀର ଉତ୍ତରେ, ଭାସୁକି ପାଖରେ, ଦଶାଶ୍ୱମେଧକ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏଠି ଅଭିଷେକ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ, ଧନୀ, ଶୋଭାବାନ, ଦକ୍ଷ, ଦାନଶୀଳ ଓ ଧର୍ମିକ ହୁଅନ୍ତି। ଚାରି ବେଦର ଅଧ୍ୟୟନ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ଅହିଂସାର ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ, କେବଳ ସେଠାକୁ ଯିବାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ; କିନ୍ତୁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ସଂଗମରେ ଦଶଗୁଣା ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ଅନେକ ତୀର୍ଥ ସହିତ ବହୁଛି, ସେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ସେ ମଣିଷମାନେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ପାତାଳେ ନାଗମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ—ଏହି କାରଣରୁ ତିନିପଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିଷର ହାଡ଼ ଗଙ୍ଗାରେ ରହିଥାଏ, ସେତିକି ହଜାର ବର୍ଷ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରନ୍ତି। ପୁଣି, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ି, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ମହାପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ସବୁଠି ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଲଭ—ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମ। ସେଠି ସ୍ନାନ କରି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ପାପରେ ବିପନ୍ନ ଓ ମାର୍ଗ ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗାର ମାର୍ଗ ସମାନ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଶୁଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ମଙ୍ଗଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାଦେବଙ୍କ ଶିର ଉପରୁ ଝରି ପଡ଼ିଥିବା, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଥିବା ଶୁଭା ଗଙ୍ଗା। କୃତ ଯୁଗରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଥିଲା, ତ୍ରେତାରେ ପୁଷ୍କର, ଦ୍ୱାପରରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।