ଏହିପରି ଏକ ସମୟ ଆସିବ, ଯେତେବେଳେ ଆକାଶ ଉତ୍ତନ୍ତ ତାପିତ ହେବ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ତାରାମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଏହି ସଂସାର ବିନାଶ ଅଭିମୁଖୀ ହେବ। ସେଠାରେ ସଂହାର ମେଘମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ—ସଂବର୍ତ୍ତ, ଭୀମନାଦ, ଦ୍ରୋଣ, ଚଣ୍ଡ, ବଳାହକ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପତାକା ଓ ଶୋଣ—ଏହି ସାତ ଟିଏ ସଂହାରର ମେଘ। ଏହିମାନେ ଅଗ୍ନିର ଘମ ବା ଘେମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇ, ନୃସିଂହ ଭାବରେ ପୃଥିବୀକୁ ବନ୍ୟାରେ ଡୁବାଇଦେବେ। ସମୁଦ୍ରମାନେ ବି ଦୋଳିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇଯିବେ। ଏମିତି ଭାବେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଏକ ମହାସାଗରରେ ପରିଣତ କରିଦେବେ। ସେଠାରେ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ବୀଜ ଥିବା ନୌକାକୁ ନେଇଯିବେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେ ଦୌରୀ ଦେଇଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନୌକାକୁ ମୋ ଶୃଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିଦେବା, ଏବଂ ମୁଁ ମାଛ ରୂପେ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇବି। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଦହିଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଧାରୀ, ଚାରି ଲୋକ ଓ ମୋ ସହିତ ଏକାକି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବେ। ପବିତ୍ର ନର୍ମଦା ନଦୀ, ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭବ, ବେଦ, ପୁରାଣ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଚାରିପଟେ ରହିବ। ଏଭଳି ଭାବେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସଂହାର ସମୟରେ ତୁମ ସହିତ ଅବିକଳ ରହିବ। ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ସଂହାର ସମୟରେ ଏକ ମହାସାଗର ଉଦ୍ଭବ ହେବାବେଳେ, ତୁମ ସହ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅବିକଳ ରହିବ। ତୁମ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ରାଜନ୍, ମୁଁ ବେଦମାନେ ପ୍ରକାଶ କରିବି। ଏପରି କହି, ଭଗବାନ୍ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ମନୁ ମଧ୍ୟ ବାସୁଦେବଙ୍କ କୃପାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯୋଗରେ ଲୀନ ହେଇ, ଆଗାମୀ ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟା କରିଲେ। ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଲା, ବାସୁଦେବଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ ଏକ ମାଛ ରୂପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରକାଶ ହେଲେ। ଏକ ସର୍ପ ଦୌରୀ ରୂପେ ମନୁଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲା। ଧର୍ମଜ୍ଞ ମନୁ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନେକୁ ଯୋଗବଳରେ ଏହି ନୌକାରେ ବସାଇଲେ। ସେଠାରେ ସର୍ପ-ଦୌରୀ ଦ୍ୱାରା ନୌକାକୁ ମାଛର ଶୃଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିଲେ ଏବଂ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏହିପରି ମହାପ୍ରଳୟ କେତେବେଳେ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ମନୁ ମାଛ-ରୂପ ଭଗବାନଙ୍କୁ, ଯିଏ ଯୋଗରେ ଶୟାନ ଥିଲେ, ପୁରାତନ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ଉତ୍ତର ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ଶୁଣ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯେଉଁ ପ୍ରସ୍ନ ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋତେ କହିଥିଲ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ—ମନୁ ସେଇ ପ୍ରସ୍ନ ମହାସାଗରରେ କେଶବଙ୍କୁ କଲେ। ସେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିସ୍ତାର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହା ସହିତ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ନିୟମ, ପିତୃୟଜ୍ଞର ଶାଶ୍ବତ ବିଧି, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଜନ, ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପନା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେସବୁ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଚିତ। ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା—ଅନନ୍ତ, ଅପ୍ରକଟ ଏବଂ ନିର୍ଲକ୍ଷଣ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ନିମ୍ନଭାସ। ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ଜଗତ ଅଜ୍ଞାତ ଓ ଅନଜାଣା ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଯିଏ ଅପ୍ରକଟ ଓ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, ଉଦୟ ହେଲେ। ଯିଏ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ପ୍ରକଟ ଠାରୁ ବଡ଼ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ, ନାରାୟଣ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେଇ ଏକାକି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ଏହି ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ। ସେ ନିଜ ଶରୀରର ଚିନ୍ତାରେ ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ; ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପରେ ତାହାରେ ନିଜ ବୀଜ ରଖିଲେ। ସେଇ ବୀଜ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆକାର ନେଲା—ବିଶାଳ ଓ ସୁନା-ଚାଁଦି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦଶ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ହଜାର ବର୍ଷ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର ମହାତେଜ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଶକ୍ତି ଓ ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାହା ଭିତରେ ପ୍ରଥମେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେ ପ୍ରଥମ ଭୂତିବନ୍ଦୁ ଥିବାରୁ, ବେଦ ପାଠକ ବ୍ରହ୍ମା ହେଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମା ତାହା ଅଣ୍ଡର ଦୁଇ ଭାଗରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ଆକାଶ ତିଆରି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ନଦୀମାନେ, ପିତୃଗଣ, ମନୁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ସାତଟି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ—ଏହିମାନେ ଲବଣ, ଇଖୁରସ, ମଦ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପ୍ରଜାପତି ଦେବତା, ଏହି ତେଜଉପଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ମାର୍ତଣ୍ଡ—ଉପଜନ୍ମ କଲେ। ମୃତ ଅଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ, ସେ ମାର୍ତଣ୍ଡ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ବଡ଼ ଆତ୍ମା, ରଜୋଗୁଣ ରୂପୀ, ଚାରିମୁଖୀ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଚତୁର୍ମୁଖ ପିତାମହ ହେଲେ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେଇ ରଜୋଗୁଣ ମୟ, ମହାପୁରୁଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ଏହି ପିତାମହ କିପରି ଚାରିଟି ମୁଖ ଅର୍ଜନ କଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, କିପରି ଏହି ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ପ୍ରଥମେ, ଅମରମଣ୍ଡଳର ପିତାମହ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏପରି ତପସ୍ୟା ପରେ, ବେଦମାନେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ଉପାଙ୍ଗ ଓ କ୍ରମ ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଥମ ଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲା—ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନିରୂପ, ପବିତ୍ର ଓ ଦଶ କୋଟି ଶ୍ଲୋକରେ ବିସ୍ତୃତ। ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବେଦ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଦ୍ୟାମାନେ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟବିଧ ଜ୍ଞାନସାଧନ ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଏବଂ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟିରେ ରତ ଥିଲେ ବ୍ରହ୍ମା, ତାଙ୍କର ମନରୁ ପୂର୍ବରୁ ମନସପୁତ୍ରମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ 'ମନସପୁତ୍ର' ବୋଲି ଖ୍ୟାତ।