ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି କେହି ଜଣେ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବେଦମତ ରୀତିରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବିବାହ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ କଦାପି ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦେଖିନଥାଏ। ବରଂ, ସେ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଯାଇ ଅନନ୍ତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଭୋଗ କରେ, ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସୁନ୍ଦର ପୁତ୍ର-ପତ୍ନୀ ଲାଭ କରେ। ସେଠି ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କଲେ ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସେ ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ବର୍ଗରେ ବାସ କରେ। ଯିଏ ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି ତାହାଠାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ସେଠି, ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜଗତକୁ ଦାହ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳ ଦାହିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ନାଶ ହେବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ମହାସାଗର ଭଳି ରହିଯାଏ; ସେଠି ବାରମ୍ବାର ବଳିଦାନକାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥକୁ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ସଦା ସେବନ କରନ୍ତି। ଏଠାରୁ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ସାଧ୍ୟ, ପିତୃମାନେ, ସନତ୍କୁମାର, ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଅଙ୍ଗିରାଦି ମହାମୁନି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ନାଗ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ସିଦ୍ଧ, ଓ ଆକାଶଚାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ। ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ନାଗ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍ ହରି ତଥା ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀର ଗର୍ଭସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ପ୍ରୟାଗ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାଠାରୁ ପବିତ୍ର ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ତୀର୍ଥର କେବଳ ନାମ ଶୁଣିଲେ, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ କିମ୍ବା ଏଠିର ମାଟି ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏଠି ଯେଉଁଠି ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସୀ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରେ, ସେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ଫଳ ପାଏ। ଏହି ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ଉପରେ କେହି କଥା କହୁଥିବାରୁ ତୁମର ନିଶ୍ଚୟ କମ୍ଜାଉ ନାହିଁ। ଏଠି ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥର ଉପସ୍ଥିତି ଅଛି। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯେମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ପହଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ମୃଗ୍ମାର୍ଗ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହିପରି ପବିତ୍ର ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୋଚନ ମିଳେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯମୁନାର ବିସ୍ତୃତ ତଟରେ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ନାଗ ଅଛନ୍ତି; ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଜଳ ପିଇଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂରିଯାଏ। ଏଠିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାଦେବ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇ, ଏକ ମଣିଷ ନିଜର ପୂର୍ବଜ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବଲୋକରେ ବାସ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗାର ପୂର୍ବ ତଟରେ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାମୁଦ୍ର କୂଏଁ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଅଛି। ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କ୍ରୋଧ ଜୟ କରି, ତିନି ରାତି ଏଠି ରହେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଉତ୍ତରେ ଓ ଭାଗୀରଥୀର ପୂର୍ବେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହଂସପ୍ରପତନ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏଠି ସ୍ନାନ କରିଲେ, ମଣିଷ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ, ଓ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିବାଯାଏ ସ୍ବର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ହଂସପାଣ୍ଡୁରରେ, ଯେଉଁଠି ଉର୍ବଶୀ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେଠି ଯେଉଁଠି କେହି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ଛଅ ଶ ବର୍ଷ ସ୍ବର୍ଗରେ ପିତୃମାନେ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରେ। ସେ ସ୍ବର୍ଗରେ ସଦା ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ମୁନି, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ପୁଣି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ତାହା ଠାରୁ ପଡ଼ି, ସେ ଶତ ଉର୍ବଶୀ ସଦୃଶ କନ୍ୟା ଲାଭ କରେ। ହଜାର ନାରୀମଧ୍ୟରେ ସେ ଅନେକଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ହୁଏ, ଏବଂ ଦଶ ହଜାର ଗ୍ରାମର ଧନ ଉପଭୋଗ କରେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନୂପୁର ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ; ମହାସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି ପୁଣି ସେ ତୀର୍ଥକୁ ଖୋଜିଥାଏ। ସେ ସଦା ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ନିୟମିତ ଏବଂ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ହୋଇ, ଦିନକୁ ଏକଥର ଖାଇ ଏକ ମାସ ରାଜ୍ୟ କରେ। ସେ ଶତ ଶୁଭ୍ର ନାରୀ ଲାଭ କରେ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ରାଜା ହୁଏ। ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର, ସେ ସଦା ଦାନୀ ହୁଏ; ମହାସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି ପୁଣି ସେ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳରେ ସୁନ୍ଦର ତଟରେ, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ଉପବାସୀ ଓ ପବିତ୍ର, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। କୋଟିତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହଜାର କୋଟି ବର୍ଷ ସ୍ବର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ପୁଣି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ସ୍ବର୍ଗରୁ ପଡ଼ି ଧନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ମଣି, ମୁକ୍ତା ଭରିତ ଧନୀ ଓ ସୁନ୍ଦର କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଏଠାରୁ ଉତ୍ତରେ, ଭୋଗବତୀକୁ ଯାଇ, ଭାସୁକିର ଉତ୍ତରେ ଦଶାଶ୍ୱମେଧକ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠି ଅଭିଷେକ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; ସେ ଧନୀ, ସୁନ୍ଦର, ଦକ୍ଷ, ଦାନଶୀଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଏ। ଏହିପରି ମହତ୍ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମହିମା ସୁନିବାକୁ, ଦେଖିବାକୁ ଓ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ହେ ଭାରତ!