ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର ଶୋଭାମୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏକ ହଜାର ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟି ଘେରି ରହି, ସେ ଅତୀବ ପୁଣ୍ୟର ଫଳରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରିଥାଏ। ସେଉଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ସେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ ପ୍ରଭୁ ହୁଏ। ପୁଣି, ନିଜର ପୁଣ୍ୟ କର୍ମକୁ ପୁନପୁନି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଏହି ଭୂମିରେ ଗୁଣ ଓ ଧନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ବିଷୟରେ କ୍ଷୟମାନ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ କ୍ରିୟା, ମନ, ଓ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅବିଚଳ ଥାଏ, ସେ ଯଦି ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଗୋ ଦାନ କରେ, କିମ୍ବା ସେ ସ୍ୱୟଂ, ପିତୃମାନେ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ସୁନା, ମଣି, ମୁକ୍ତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦାନ କରେ, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଦେବସ୍ଥାନରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସବୁବେଳେ ସତର୍କ ରହିବା ଦରକାର। ଯେଉଁ ଲୋକ ଗାଢ଼ା ରଙ୍ଗର, ସୁନାର ସିଙ୍ଗ, ଚାନ୍ଦିର ଖୁର, କଂସ୍ୟ ଦୁଧ ଦେବା ପାତ୍ର ଓ ଦୁଧ ଦେଇପାରୁଥିବା ଗାଁ ଦାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରୟାଗରେ ଏକ ଶାନ୍ତ, ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବେଦବିଦ୍ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାଳା ସହ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେହି ଗାଁର ଦେହରେ ଯେତେ ଲୋମ ଅଛି, ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ସେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଉଁଠି ସେହି ଗାଁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏହି କର୍ମରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଉତ୍ତର କୁରୁ ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅନନ୍ତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଲକ୍ଷ ଗାଁ ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି କେବଳ ଏକ ଦୁଧ ଦେଇପାରୁଥିବା ଗାଁ ଦାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଦାନରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସନ୍ତାନ, ଜନାନୀ, ଓ ଦାସଦାସୀମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ସେହିପରି, ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଗୋ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଭୟ, ଆପଦ, ଓ ଭୟଙ୍କର ପାପରେ କେବଳ ଗୋ ଦାନ ହିଁ ରକ୍ଷା କରେ, ତେଣୁ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଯେପରି ତୁମେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା କଥା କହୁଛ, ସେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମହାମୁନି, କିପରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ କରି ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ଏହା ମୋତେ କୁହ। ଏହି ପୁରାତନ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ମୁଁ କହିବି, ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ବୃଷଭ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯାଆନ୍ତି, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଗୋମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଚିତ୍କାର ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ, ଶିଶୁମାନେ ଓ ପରିବାରକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଜଳ ପିଇବାକୁ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ପାଇଁ ଯେପରି ଦେଇଥାଏ ସେପରି ଦାନ କରେ, ସେ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଦେଖେ। ଯଦି କେହି ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ତାରେ ଯାନବାହନ ଚାଲି ଯାନ୍ତି, ସେହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଫଳ ହୁଏ; ତେଣୁ ଯାନବାହନରେ ଯିବା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ବେଦ ନିୟମରେ ଏକ କନ୍ୟା ଦାନ କରାଯାଏ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦେଖେ ନାହାନ୍ତି, ଉତ୍ତର କୁରୁ ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅନନ୍ତ ସମୟ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀମତୀ, ଶିଳ୍ପସମ୍ପନ୍ନ ପୁତ୍ର ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଠି ସ୍ୱୟଂ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ବଢ଼ିଯାଏ—ଏହି ବିଷୟରେ କେହି ସନ୍ଦେହ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ସେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ବଟବୃକ୍ଷର ମୂଳରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଠି ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଜଳାଇଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବଟବୃକ୍ଷର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାତ ଅଅଗ୍ନିରେ ଅଖଣ୍ଡ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ମହାସାଗର ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ବାରମ୍ବାର ବିଷ୍ଣୁ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ବିରାଜ କରନ୍ତି। ସେଠି ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ସଦା ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ସେଇ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ସେବା କରନ୍ତି। ଏଠାରୁ, ରାଜନ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ବିରାଜ କରନ୍ତି। ଲୋକପାଳ, ସାଧ୍ୟ, ପିତୃମାନେ, ସନତ୍କୁମାର, ଓ ପ୍ରମୁଖ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ଅଙ୍ଗିରା ଆଦି ମହାମୁନି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ନାଗ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ସିଦ୍ଧ, ଓ ଆକାଶଚାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ନାଗ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଓ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍ ହରି ଚତୁର୍ମୁଖ ଦେବଗଣଙ୍କ ସହ ସେଠି ବିରାଜ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଭୂମିର ଗର୍ଭ ଭାବିଯାଏ; ପ୍ରୟାଗ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହାଠାରୁ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ। କେବଳ ଏହି ସ୍ଥାନର ନାମ ଶୁଣି, ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା କିମ୍ବା ଏଠିର ମାଟି ଧରିବା ମାତ୍ରେ ଲୋକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଲୋକ ଏହି ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପରି ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ତୁମର ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରାର ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କେବେ ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କଥାରେ କମ୍ପିତ ହେଉ ନାହିଁ। ଏଠିରେ ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଓ ଅର୍ବୁଦ ଅର୍ବୁଦ ଅଧିକ ତୀର୍ଥର ବାସ ଅଛି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ସେଉଁଠି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାଗ ପହଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ଧୋକା ଖାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ପ୍ରୟାଗକୁ ଦେଖି, ଲୋକ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।