ଏକ ଦିନ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ମହାମୁନି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ତଥ୍ୟ କହିଲେ—“ଏ ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗ ଏମିତି ଏକ ତୀର୍ଥ ଯାହା ମାନବମାନେ ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଗରିବ ବା ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୟାଗ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ। ଏହାକୁ କେବେ ହେଲା ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ରୋଗୀ, ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହିତ ସୁନ୍ଦର ଦେବ ରଥରେ ଖେଳନ୍ତି। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ସେମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି। ରତ୍ନମୟ ଦେବ ନିବାସରେ, ଅନେକ ପତାକା ଓ ଶୁଭ୍ର ଚିହ୍ନ ଥିବା ସୁନ୍ଦର ନାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି। ଗୀତ-ସଙ୍ଗୀତର ଶବ୍ଦରେ ସେମାନେ ଜାଗନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନ୍ମକୁ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗର ଫଳ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୃଦ୍ଧ ପରିବାରରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୁନି ଏଠିକୁ ଯିବାର ଅବସର ପାଆନ୍ତି। ନିଜ ଦେଶ, ଅରଣ୍ୟ, ବିଦେଶ ବା ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ କାମଧେନୁ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ, ସୁନା ଭୂମି ଓ ରୁଷି, ତପସ୍ବୀ, ସିଦ୍ଧମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ହଜାର ନାରୀ ଘେରି, ସେମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ି ଯମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ ଅଧିପତି ହୁଅନ୍ତି। ପୁନଃ ପୁନଃ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ। ଯିଏ କର୍ମ, ମନ, ଓ ଶବ୍ଦରେ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗାଈ ଦାନ କରେ, କିମ୍ବା ସୁନା, ରତ୍ନ, ମୁକ୍ତା ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦାନ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ପିତୃମାନେ ବା ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଦେଇଥାଏ, ପ୍ରୟାଗ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦିଏ। ଏପରି ପବିତ୍ର ତିର୍ଥ ବା ଦେବ ସ୍ଥାନରେ କେବେ ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦ୍ୱିଜତିମାନେ ଏଥିରେ ସତର୍କ ହେବା ଦରକାର। ଯିଏ ପିଙ୍ଗଳା ଗାଈ—ରକ୍ତିମ ରଙ୍ଗ, ସୁନାର ସିଂଗ, ଚାନ୍ଦିର ଖୁର, ପିତଳର ଦୁଧ ବାଟି ଓ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ—ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରୟାଗରେ ନିୟମାନୁସାରେ ଦାନ କରେ, ଯିଏ ଶାନ୍ତ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଧର୍ମ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ, ତାଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ରତ୍ନ ସହିତ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଏହି ଗାଈର ଦେହର ଯେତେ ଲୋମ, ତେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ଗାଈ ସହ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏହି କର୍ମରେ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ଉତ୍ତର କୁରୁ ଉପରେ ଅନନ୍ତ ସମୟ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି କେହି ଏକ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଜନାନୀ, ଦାସ-ଦାସୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରନ୍ତି। ସେଉଁଥିରୁ ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥା, କଠିନ ସମୟ, ଓ ମହାପାପରେ କେବଳ ଗାଈ ରକ୍ଷା କରେ, ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ପ୍ରୟାଗର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ, ବୋଲି ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ। ପ୍ରୟାଗକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ କିପରି ଯିବା ଉଚିତ, ଏହାର ନିୟମ କ’ଣ, ମୋତେ କୁହ, ଏ ମହାମୁନି। ତାହାପରେ ମୁନି କହିଲେ—“ରାଜନ୍, ପ୍ରାଚୀନ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯାତ୍ରା କ୍ରମ କୁହେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ବୃଷଭ ଉପରେ ବସି ପ୍ରୟାଗ ଯାଏ, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ, ଗାଈମାନଙ୍କ କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯିଏ ନିଜ ପୁଅ-ପିଲାମାନେ ସ୍ନାନ କରାଏ, ପାନୀୟ ଦିଏ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଜ ପରି ଦାନ କରେ, ସେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। କିନ୍ତୁ ଲୋଭ ବା ମୂଢ଼ତାରେ ଯିଏ ଯାନବାହନରେ ଯାଏ, ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ତେଣୁ ଯାନବାହନ ଦ୍ୱାରା ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମାନୁସାରେ କନ୍ୟାଦାନ କରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦେଖିବେ ନାହିଁ; ଉତ୍ତର କୁରୁ ଉପରେ ଅନନ୍ତ ସମୟ ଉପଭୋଗ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅ ଓ ରୂପବାନ୍ ବଧୁ ପାଆନ୍ତି। ସେଠି ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ତୀର୍ଥ ଫଳ ବଢ଼ାଏ, ସେଠାରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥାନ୍ତି। ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳରେ ଯିଏ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ସେଠି ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଦଗ୍ଧ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବଟବୃକ୍ଷ ମୂଳ ଅଦଗ୍ଧ ରହିଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ନାଶ ହେଉଛି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ସମୁଦ୍ର ହେଉଛି, ସେଠି ବାରମ୍ବାର ବିଷ୍ଣୁ, ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପେ, ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ସ୍ଥାନକୁ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମୁନି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ସଦା ସେବନ୍ତି। ସେଠାରୁ, ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ତୁତି କରି ଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ଲୋକପାଳ, ଶାଧ୍ୟ, ପିତୃମାନେ, ସନତ୍କୁମାର, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ। ଅଙ୍ଗିରା ଆଦି ମହାମୁନି, ପରମ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ନାଗ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଆକାଶଚାରୀ ଏଠି ଥାନ୍ତି।