ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି—ପ୍ରଭୁ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ନିତ୍ୟ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଏହି ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ୟାୟରେ ଆବୃତ, ତେଣୁ ସେମାନେ ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରୟାଗକୁ ମନେ ପକାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛୋଟ ପାପମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ମାତ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ ଦେଖିବା, ତାହାର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା କିମ୍ବା ଏହି ପବିତ୍ର ମାଟିକୁ ଉଠାଇବା ଦ୍ୱାରା, ଲୋକେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ରାଜନ୍, ପ୍ରୟାଗର ପାଞ୍ଚ ତଳାଉଠାରେ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ବହୁଛି; ପ୍ରୟାଗର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ ପାପ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ, ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଗଙ୍ଗା ଉପରେ ସ୍ତୁତି କଲେ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଶୁଭ ଦର୍ଶନ ମିଳେ; ତାଙ୍କ ଜଳରେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ପାନ କଲେ ସପ୍ତ ପୂର୍ବଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ସତ୍ୟ କଥା କହେ, କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଛି, ଅହିଂସା ଅନୁସରଣ କରେ, ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ, ତଥ୍ୟ ଜାଣେ, ଓ ଗୋମାତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ—ସେହି ଲୋକ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ରଖେ, ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ସୁରକ୍ଷାରେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଇ, ଏକ ମାସ ଅପରିଗ୍ରହୀ ଥାଇ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ, ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ତାହାର ଇଚ୍ଛା ସଫଳ ହୁଏ। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସୂର୍ୟପୁତ୍ରୀ ଦେବୀ ଯମୁନା ଏଠାରେ ବହୁଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପ୍ରୟାଗ ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ତୀର୍ଥ; ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ସ୍ନାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରନ୍ତି। ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ପୁନି ଶୁଣ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହି ନେଇ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦୁଃଖୀ, ଦରିଦ୍ର କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ପ୍ରୟାଗକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ଘୋଷିତ; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ କେବେ ଅବମାନ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ରୋଗୀ, ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୂର୍ୟ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବିହାର କରେ। ସେ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ; ଦେବତାମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ରତ୍ନ ମଣିରେ ଭରିଥିବା, ଅନେକ ପତାକା ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀମାନେ ଘିରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଗୃହରେ ଆନନ୍ଦ କରେ। ସେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦରେ ଜାଗି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ମାନ୍ୟତା ଉପଭୋଗ କରେ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ମନେ ରହେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରତ୍ନରେ ସମୃଦ୍ଧ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୁନି ସେଠାକୁ ଯାଇପାରେ। ନିଜ ଦେଶ, କାନନ, ବିଦେଶ କିମ୍ବା ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ପ୍ରୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେଠାରେ କାମଧେନୁ ଦେଉଥିବା ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବୃକ୍ଷ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୃଦା, ଋଷି, ତପସ୍ବୀ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ବସିଥିବା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ମନ୍ଦାକିନୀର ଶୁଭ୍ର ତଟରେ ହଜାର ନାରୀ ଘିରି, ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରେ; ଏହି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରୂପେ ସେ ଏହା ଉପଭୋଗ କରେ। ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦେବମାନେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ି, ସେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ ମହାନ୍ତ ଶାସକ ହୁଏ। ସେ ପୁଣିପୁଣି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବି, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଗୁଣ ଓ ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ—ଏହି ନେଇ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ କ୍ରିୟା, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, କିମ୍ବା ସୁନା, ମଣି, ମୁକ୍ତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦାନ ଦେଲେ, ନିଜ ପିତୃ, ଦେବତା କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ, ସେହି ସ୍ଥାନ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ। ଏପରି ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଦେବସ୍ଥାନରେ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ସତର୍କ ରହିବା ଚାହିଁ। ଯିଏ ପିତଳିଆ ଦୁଧ ବାତି, ସୁନା ଶିଙ୍ଗ, ରୂପା ଖୁର, ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଲାଲ ଧୂସର ଗାଈ ଦିଏ, ଏବଂ ଏହି ଦାନ ପ୍ରୟାଗରେ ଶାନ୍ତ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦିଏ, ତାହାଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ସହ ଦିଏ। ସେ ଗାଈ ଶରୀରର ଯେତେ ଲୋମ ଅଛି, ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ସେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେ ଗାଈ ତାଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ସେ କଦାଚିତ୍ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଦେଖିନଥାଏ; ଉତ୍ତର କୁରୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଅନନ୍ତ ସମୟ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଦିଏ, ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଦାସଦାସୀ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଦାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଭୟ, ବିପଦ, ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥିତିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାପାପ ଆସେ, କେବଳ ଗାଈ ରକ୍ଷା କରେ; ତେଣୁ ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଚାହିଁ। ଯେପରି ଆପଣ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି, ସେହିପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି—ଏହି ନେଇ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମପଥରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ? ମୋତେ ଏହାର ନିୟମ କୁହନ୍ତୁ। ତେବେ ମୁଁ ପୁରାତନ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଉଚିତ କ୍ରମ କୁହିବି। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଁ, ଯଦି କେହି ବୃଷଭ ଚଢ଼ି ଯାଏ, ସେ ଦୁଃଖଦାୟକ ନରକରେ, ଗାଈମାନେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ପିଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।