ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ସହିତ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ଭାଇମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ବୀର ଭାବିଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସଂହାର ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ଏହି ସବୁ ଦେଖି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଃଖରେ ଏତେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲେ, ସେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ସମସ୍ତ ବିନାଶ ପରେ ଆମେ କ’ଣ ରାଜ୍ୟ ରଖିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି? ଆମ ଜୀବନ, ଆନନ୍ଦ, ସମସ୍ତ କିଛି ଅର୍ଥହୀନ ଲାଗୁଛି ।" "ହାୟ, କେତେ ଭୟଙ୍କର!"—ଏହି ଭାବନାରେ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ଓ ନିରାଶ ହୋଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚୁପ୍ଚାପ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ । ସେ ଜେତେବେଳେ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ପୁନି ପୁନି ଚିନ୍ତା କରି, କେଉଁ ପୂଜା, ବ୍ରତ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କଲେ ଏହି ମହାପାପରୁ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ, ତାହା ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ । "ମୁଁ କିପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରିବି, ଯିଏ ମୋତେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇଲେ? କିପରି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିବି, ଯାଙ୍କର ଶତପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି? କିପରି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରିବି, ଯାଙ୍କର ବଂଶ ନାଶ ହୋଇଯାଇଛି?"—ଏହି ଭାବନାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଭ୍ରାତା ଦୁଃଖରେ ଅତି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି, ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ଲିତ ହେଉଥିଲେ । ସେଠାରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, କୁନ୍ତୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ମହାନୁଭାବ ମାନେ ମାଟିରେ ଲୁହାଇ ପଡ଼ି ଅନ୍ୟ୍ୟେ ଅନ୍ୟ୍ୟେ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବାରାଣସୀରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନାମକ ଏକ ମହାତ୍ମା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଜଣା ଥିଲେ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଃଖରେ ଲୁହାଉଥିବାବେଳେ ଶୀଘ୍ର ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଆସି ରାଜପୁର ଦ୍ୱାରରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ । ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ—"ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହାର୍ଷି ଆସିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱାରେ ଦାଁଡ଼ି ଅଛନ୍ତି ।" ଏହି ଖବର ପାଇ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଦ୍ୱାରକୁ ଗଲେ । "ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମହାର୍ଷି, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ଵାଗତ । ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋ ବଂଶ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା । ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଆଜି ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲି ।" ଏଭଳି କହି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସାଇ ଚରଣପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂଜା କରିଲେ । ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ, କ’ଣ ଅସୁବିଧା ହେଲା, କ’ଣ ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଭୋଗାଉଛି? ଶୀଘ୍ର କହ ।" "ମହାମୁନି, ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆମ ଉପରେ ଆସିଛି, ତାହିଁ ମୋତେ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୋଭରେ ଡୁବାଇଦେଇଛି ।" ତେବେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—"ବଳଶାଳୀ ରାଜା, ଶୂରବୀରଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୌଣସି ପାପ ନାହିଁ । ରାଜା କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ତ ଏହା ଅତି ଉଚିତ । ତେଣୁ ମନ ଦୃଢ଼ କରି, ପାପ ଭାବି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" ଏହିପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତିନି ଲୋକ ଦେଖିପାରିଥିବା ଆପଣ, ସାରା ପାପ ନାଶ କ’ଣ ଉପାୟରେ ହୁଏ, ଏହି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି କେମିତି ମିଳେ, କ୍ଷୁଦ୍ର କଥାରେ କହନ୍ତୁ ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—"ବଳଶାଳୀ ରାଜା, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶର ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ହେଉଛି ପୁଣ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା କରିବା ।" ଏଉଁପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଭଗବନ୍, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ଏହି ପ୍ରୟାଗର କଥା କହିଥିଲେ, ଆପଣ ମୋତେ ସେଇ ଗୁରୁତ୍ୱ କଥା କହନ୍ତୁ । ଲୋକେ କିପରି ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାନ୍ତି? ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ କ’ଣ ଫଳ? ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ କ’ଣ ଲାଭ? ସେଠାରେ ବସିଲେ କ’ଣ ଫଳ? ମୋତେ ସବୁ କଥା କହିଦିଅନ୍ତୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ମୋର ବିଶେଷ ଉତ୍ସୁକ୍ତା ଅଛି ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—"ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ କହିବି, ଯେପରି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରୟାଗରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ସହରରୁ ବାସୁକି ସରୋବର, କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ମଧ୍ୟରେ, ଓ ବହୁମୂଳକ ନାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।" "ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି । ଏହିଠିପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବମାନେ ସେଠିକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା ଶତବର୍ଷ ରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ । ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି ।" "ଗଙ୍ଗାକୁ ସାଠି ହଜାର ଧନୁଷ୍ୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତ ଘୋଡ଼ାରେ ଯମୁନାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରୟାଗକୁ ସବୁବେଳେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ହରି ଓ ଦେବମାନେ ସେଠିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି । ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ସେଠିର ବଟବୃକ୍ଷକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ସେଠିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେଠି ଶୁଭ ଓ ପାପ ନାଶକ ।" "ଏହି ଜଗତ ଅଧର୍ମରେ ବିଲୀନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରୟାଗର ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନାଶ ହୁଏ । ସେଠିକୁ ଦେଖିଲେ, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, କିମ୍ବା ମାଟି ଉଠାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।" "ପଞ୍ଚ ପୋଖରୀ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ଦୁର୍ଜନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ଗଙ୍ଗା ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଷ୍କର୍ମୀ ଲୋକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି ।" "ଗଙ୍ଗାର ସ୍ତୁତି କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଦର୍ଶନ କଲେ ଶୁଭ ଦେଖାଯାଏ; ସ୍ନାନ କଲେ, ପାନ କଲେ, ସତପୁରୁଷର ସପ୍ତ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଏ ।" "ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ଅହିଂସା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ଅଛନ୍ତି, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଗାଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ମନରେ ଯେଉଁ ଆଶା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଅବଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି ।" "ତେଣୁ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଏକ ମାସ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ।