ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ପ୍ରଥମେ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଯେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ପିଇ ପରେ, ଏକ ଲୋଟସ୍ ଚିତ୍ର ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର, ଏବଂ ତାହା ପାଖରେ ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ, ଫୁଲ, ଜଳ ଏବଂ ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ସାବଧାନରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—"ଵିଷ୍ଣୁରୂପ ହେଉଥିବା, ଵିଷ୍ଣୁମୁଖ ହେଉଥିବା, ସହସ୍ର କିରଣିତ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଵଳତାର ମାଲିକ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" ଏହାପରେ "ଶିଵ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରୁଥିବା, ଜଗତ୍ପତି, ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦନ ଧାରଣ କରିଥିବା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" ଏହିପରି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରି, "ପଦ୍ମାସନ ଉପରେ ବସିଥିବା, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ବାହୁଳି ଧାରଣ କରିଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମସ୍କାର କରାଯାଏ। "ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ଦେଖ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଭାସ୍କର, ମୋପାଇଁ ଦୟାଳୁ ହୁଅ," ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଏହାପରେ "ଦିଵାକର, ପ୍ରଭାକର" ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ତିନିଥର ପଢ଼ି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ ଏବଂ ସୁଵର୍ଣ୍ଣକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହିଥିବା ପ୍ରୟାଗର ଗୁରୁତ୍ୱ କଥା କହିବି। ଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ପୃଥାପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଭାଇମାନେ ପାଇଁ ଶୋକରେ ପିଡିତ ହୋଇ, ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ସୁୟୋଧନଙ୍କ ସହ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ଏକାଦଶ ଅକ୍ଷଉହିଣୀ ସେନାର ନାୟକଙ୍କୁ ସହ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; କେବଳ ବସୁଦେବଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା କରି, ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ଣ୍ଣ, ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସହିତ ପୁତ୍ର-ଭାଇମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଛୁ। ଏବେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ନିଜକୁ ବୀର ଭାବିଥିବାମାନେ ମୃତ। ଗୋବିନ୍ଦ, ଏହି ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଜୀବନ ଆମ ପାଇଁ କ'ଣ ଉପଯୁକ୍ତ?" ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମଣିଷ ହୋଇ ରହିଗଲେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଚଳ ରହିଲେ। ସେ ଆତ୍ମସ୍ଥିତିକୁ ଫେରି, ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରି, କେଉଁ ବ୍ରତ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ ଭାବିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୃତ ସମୟରେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ଏବଂ ଏଠାରେ ବସିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ। "ମୁଁ କିପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରିବି, ଯିଏ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇଛନ୍ତି? କିପରି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିବି, ଯାଙ୍କର ସଂଖ୍ୟାନ୍ତର ପୁତ୍ର ମୃତ? କିପରି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରିବି, ଯାଙ୍କର ବଂଶ ନଷ୍ଟ?" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇମାନେ ଭାଇମାନେ ପାଇଁ ଶୋକରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। କୁନ୍ତୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ମହାନୁଭାବମାନେ ମଧ୍ୟ ମାଟିରେ ପଡ଼ି, ଏକାଏକି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବାରାଣସୀରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସହ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପରିଚୟ ଥିଲା। ସେ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ମହାତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶୀଘ୍ର ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଆସି ରାଜଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ ଦୃତ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, "ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦ୍ୱାରେ ଅଛନ୍ତି, ଦର୍ଶନ ଚାହାଁନ୍ତି।" ଏହି ଖବର ଶୁଣି ଧର୍ମପୁତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଦ୍ୱାରକୁ ଗଲେ। ସେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଓ ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆଜି ମୋର କୁଳ ଉଦ୍ଧାର। ଆଜି ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲି, କାରଣ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଛି।" ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁନିଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ପାଦ୍ୟାଦି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ତୁମେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ, କ'ଣ ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି, କ'ଣ ଅସନ୍ତୋଷ ତୁମ ମନରେ?" ତେଁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମହାମୁନି, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟିଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ପଢ଼ିଛି।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ଶୁଣ, ଏ ରାଜନ୍, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଧର୍ମ ଏହି—ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ଜାନିଶ୍ଚିତ ଲୋକ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପୀ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି କଥା ରାଜା ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଲାଗୁ ହୁଏ। ତେଣୁ ହୃଦୟକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ପାପ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ନମ୍ରତାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ଉପାୟ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, "ମହାମୁନି, ତିନି ଲୋକ ଦେଖିପାରିଥିବା ଆପଣ, ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତୁ, କିପରି ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ?" ତାହାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ଏ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ଉପାୟ ହେଉଛି ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକମାନେ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବା।" ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, "ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଯେପରି ଆପଣ କହିଥିଲେ, ସେଇପରି ପ୍ରୟାଗ ଯାତ୍ରା, ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ, ସ୍ନାନ ଏବଂ ବାସ କରିବାର ଫଳ କ'ଣ? ମୋତେ ଏହି କଥା ଖୋଲି କହନ୍ତୁ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, "ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ କହିଦେଉଛି, ଯେପରି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣିଥିଲି। ପ୍ରୟାଗରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ସହରରୁ ବାସୁକୀ ହ୍ରଦ, କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର ମଧ୍ୟରେ, ବହୁମୂଳକ ନାଗରେ, ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।" "ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି। ଏହିପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାକୁ ଏଠିକୁ ଆସନ୍ତି। ଅନେକ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିହେବ ନାହିଁ। ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରୟାଗର ମହିମା କହିବି।