ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ନାମ ହେଉଛି ନନ୍ଦିନୀ, ନଳିନୀ, ତୁମେ ଡକ୍ଷା, ପୃଥିବୀ, ବିହଗା, ବିଶ୍ୱକାୟା, ଅମୃତା ଓ ଶିବା। ତୁମେ ଅତି ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ବିଦ୍ୟାଧରୀ, କ୍ଷେମା, ଜାହ୍ନବୀ, ଶାନ୍ତା ଓ ଶାନ୍ତି ଦାତ୍ରୀ। ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ତିନି ଲୋକରେ ବିହରିବା ଗଙ୍ଗା ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସତବାର ହସ୍ତ ଯୋଗ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ତିନି, ଚାରି, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସତବାର ପାଣି ଢାଳି, ମାଟି ଦ୍ୱାରା ବିଧିମତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୋଧନ କରି କହିବା ଯାଉଛି— "ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ ଏ ମାଟି, ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ କୁ ଦୂର କର।" ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯିଏ ବରାହ ଅବତାର ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଇଥିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶତବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲେ, କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିଲେ— ସେଇ ମାଟି, ମୋ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପି ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କର। ମାଟି, ତୁମେ ଆମକୁ ପୋଷଣ ଦିଅ, ସମସ୍ତ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ଓ ଆଧାର। ଏପରି ଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମିତ ଭାବେ ଆଚମନ କରି, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତିନି ଲୋକର ପୂରଣାର୍ଥେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଅସୁର, ଭୟଙ୍କର ସର୍ପ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଗଛ, କୁକୁର ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ— ଏମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ଆକାଶରେ ବିହରନ୍ତି, ଆଧାର ବିନା ରହନ୍ତି, ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି— ସମସ୍ତଙ୍କ ସନ୍ତୋଷାର୍ଥେ ଏହି ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପବୀତ ଧାରଣ କରି, ପରେ ନିବୀତ କରିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତି ସହିତ ମାନବ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁତ୍ର, ଋଷି— ସନକ, ସନନ୍ଦ, ଓ ସନାତନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। କପିଳ, ଅସୁରି, ବୋଢୁ, ପଞ୍ଚଶିଖ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଅର୍ପିତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ। ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରଚେତସ୍, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ନାରଦ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ। ତାପରେ, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ରକୁ ଆପସବ୍ୟ ଓ ପୁନଃ ସବ୍ୟ କରି, ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ସୌମ୍ୟ, ହବିଷ୍ମତ୍, ଉଷ୍ମପାମାନେ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ବାର୍ହିଷଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ବାଜ୍ୟପାମାନେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତିଳ ଓ ଚନ୍ଦନ ମିଶିତ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯମ, ଧର୍ମରାଜ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ତକ, ବୈବସ୍ୱତ, କାଳ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ନାଶକ୍ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅୌଦୁମ୍ବର, ଦଧ୍ନ, ନୀଳ, ପରମେଷ୍ଠି, ବୃକୋଦର, ଚିତ୍ର, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ଦର୍ଭା ଧରି, ନିୟମାନୁସାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃମାନେ ଓ ମାତୃବନ୍ଧୁମାନେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଓ ବିଧିମତ କ୍ରମରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ— "ଯେଉଁମାନେ ଆମ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରୁନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ମୋପାଖରୁ ଏହା ଆଶା କରନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ।" ପରେ, ଆଚମନ କରି, ଆଗରେ ଏକ ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରି, ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ, ଫୁଲ, ଜଳ ଓ ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ— "ବିଷ୍ଣୁ ରୂପୀକୁ ନମସ୍କାର, ବିଷ୍ଣୁ ମୁଖୀକୁ ନମସ୍କାର, ସହସ୍ରକିରଣ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଉଜ୍ୱଳତାର ଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶିବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା, ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ, ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦନ ଧାରଣ କରିଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ପଦ୍ମାସନ, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ବାହୁଳି ଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଅଶୁଭ କର୍ମ ଦେଖ, ସର୍ବଭ୍ୟାପୀ, ସତ୍ୟ ଦେବ, ଭାସ୍କର, ମୋପରେ କୃପା କର। ଦିବାକର, ପ୍ରଭାକର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" ଏପରି ତିନିଥର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ ଓ ସୁନା ସ୍ପର୍ଶ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏପରେ, ମୁଁ ପ୍ରୟାଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟର କଥା କହିବି, ଯାହା ପୁରାତନ କାଳରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା। ଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ପୃଥାପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଦୁଃଖରେ ତିନି ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ସୁୟୋଧନ ରାଜା, ଏଗାରୋଟି ସେନାର ନାୟକ ସହିତ ବସିଥିଲେ। "ଏମିତି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ; କେବଳ ବସୁଦେବ ଉପରେ ଭରସା କରି, ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଭାଇମାନେ ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଓ ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ବୀର ଭାବୁଥିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମରିଗଲେ। ଗୋବିନ୍ଦ, ଏହି ରାଜ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ? ଆମ ପାଇଁ ସୁଖ, କିମ୍ବା ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ?" "ହାୟ! କେତେ ଭୟଙ୍କର!" ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ଅପରିଣତ, ରାଜା ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସ୍ୱଚେତନ ହେଲେ ପରେ, ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି, କେଉଁ ପୂଜା କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରିବେ ବୋଲି ଭାବିଲେ। "କେଉଁ ଉପାୟରେ ମୁଁ ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ ପାପରୁ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବି? କେଉଁଠି ରହିଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ?" "କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କିପରି ପଚାରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା? ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କିପରି ପଚାରିବି, ଯାହାଙ୍କ ଶତପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି?" "ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କିପରି ପଚାରିବି, ଯାହାଙ୍କ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି?" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇମାନେ ଭାଇଙ୍କ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ—ପାଣ୍ଡବମାନେ, କୁନ୍ତୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟମାନେ—ମାଟିରେ ପଡ଼ି, ସବୁଠି କନ୍ଦୁଥିଲେ।