ଏକ ସମୟର କଥା, ନାରଦଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଥିଲା । ଯଦି କେହି ଶୁଭ୍ର ଦ୍ୱିତୀୟୀ ତିଥିରେ ଲୁଣର ଭାଣ୍ଡ ଦାନ କରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଁଁ ଦାନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହେବେ; ଏହି ବ୍ରତକୁ ସୋମ ବ୍ରତ ବୋଲି ସ୍ମୃତି ରହିଛି । ଏହିପରି, ଯଦି କେହି ପ୍ରଥମ ତିଥିରେ ଏକଥର ଖାଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ପିତଳୀ ଗାଁଁ ଦାନ କରେ, ସେ ବୈଶ୍ୱାନର ପଦବୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହାକୁ ଶିବ ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ । ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି, ଶେଷରେ ଦଶଟି ଗାଁଁ ଦାନ କରି ଏବଂ ସୁନାରେ ଦିଗ୍ଦେଶନ କଲେ, ସେ ବିଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ ହେବେ; ଏହି ବ୍ରତକୁ ବିଶ୍ୱ ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ମହାପାପ ନାଶକ । ଏହି ଷଷ୍ଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ଯେ କେହି ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଶତ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ହେବେ । ହେ ନାରଦ, ଏହି ଷଷ୍ଟି ଶୁଭ ବ୍ରତ ତୁମେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛ; ଯଦି ଆଉ କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ମୁଁ କହିବି—ପ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ଏହି ବ୍ରତାନୁଷ୍ଠାନର ଆରମ୍ଭରେ ଶୁଦ୍ଧତା ଏବଂ ମନର ଶୁଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ; ଏହି କାରଣରୁ ମନୋଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ନାନ ପ୍ରଥମେ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି । ଜଳ ଯେପରି ହେଉ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ‘ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ । ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦର୍ଭା ଧରି, ମୁଁହ ଧୋଇ, ଏକ ଚାରି ହାତ ଓ ଚାରି ପାଖରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ସ୍ଥଳ ତିଆରି କରି, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି: “ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ତଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମକୁ ପାପରୁ ରକ୍ଷା କର ।” ବାୟୁଦେବ କହିଛନ୍ତି, ତିନି କୋଟି ଏବଂ ଅର୍ଧ କୋଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ହେଉଛି, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ଅଛି । ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ନାମ ହେଉଛି ନନ୍ଦିନୀ, ନଳିନୀ, ଦକ୍ଷା, ପୃଥ୍ୱୀ, ବିହଗା, ବିଶ୍ୱକାୟା, ଅମୃତା ଓ ଶିବା । ତୁମେ ହେଉଛ, ବିଦ୍ୟାଧରୀ, ପରମ ଶାନ୍ତିମୟୀ, ସବୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାଳି, କ୍ଷେମା, ଜାହ୍ନବୀ, ଶାନ୍ତା, ଏବଂ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଦାୟିନୀ । ଏହି ଶୁଭ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ତିନି ଲୋକରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସାତ ଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ହାତ ଉଠାଇ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଜଳ ସିଞ୍ଚିବା ଉଚିତ—ତିନି, ଚାରି, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ଥର; ପୃଥିବୀକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ମାଟି ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ର କୁହିବାକୁ ହୁଏ: “ହେ ପୃଥିବୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନରେ ଚଳିତ, ମୋର ପାପ ଦୂର କର । ହେ ମାଟି, ବରାହ ଅବତାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ଥାପିତ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶତଭୁଜ ଦ୍ୱାରା ଧରିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା, କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର, ତୁମେ ମୋ ଅଙ୍ଗରେ ଆସି ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କର । ହେ ପୃଥିବୀ, ଆମକୁ ପୋଷଣ ଦିଅ, ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମରେ ଅବସ୍ଥିତ; ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ଓ ଆଧାର ।” ସ୍ନାନ ଶେଷରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜଳାଚମନ କରି, ଶୁଧ୍ଧ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତିନି ଲୋକର ପୂରଣ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ଅର୍ପଣ ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଅସୁର, ଭୟଙ୍କର ସର୍ପ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଗଛ, ଶିଆଳ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂରଣ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ । ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ, ଜଳରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଆକାଶରେ ଚଳନ୍ତି, ଆଧାର ନାହିଁ, ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ । ପରେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ମନୁଷ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର, ଏବଂ ଋଷିମାନେ—ସନକ, ସନନ୍ଦ, ସନାତନ, କପିଲ, ଅସୁରି, ବୋଢୁ, ପଞ୍ଚଶିଖ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତି ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ । ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରଚେତା, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ନାରଦ ଓ ଦେବ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୂରିତ ହେଉନ୍ତି । ତାପରେ, ପବିତ୍ର ଧାଗାକୁ ଅପସବ୍ୟ ଓ ପରେ ସବ୍ୟ କରି, ଡାହାଣ ହାଟୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ସୌମ୍ୟ, ହବିଷ୍ମତ୍, ଉଷ୍ମପା, ବର୍ହିଷଦ ଓ ବାଜ୍ୟପା ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ତିଳ ଓ ଚନ୍ଦନ ମିଶିତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବାକୁ ହୁଏ । ଏହିପରି, ଯମ, ଧର୍ମର ନାଥ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ତକ, ବୈବସ୍ୱତ, କାଳ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ବିନାଶକ, ଔଦୁମ୍ବର, ଦଧ୍ନ, ନୀଳ, ପରମେଷ୍ଠି, ବୃକୋଦର, ଚିତ୍ର ଓ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦର୍ଭା ଧରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ । ପିତୃମାନେ ଓ ମାତୃମାନେଙ୍କୁ ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ: “ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ପ୍ରତି ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନୁହଁନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଉନ୍ତୁ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୋଠାରୁ ଆଶା କରନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ।” ଏହିପରେ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜଳାଚମନ କରି, ସାମ୍ନାରେ ଏକ ପଦ୍ମ ଚିତ୍ରିତ କରି, ଅକ୍ଷତ, ଫୁଲ, ଜଳ ଏବଂ ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ । “ବିଷ୍ଣୁ ରୂପୀକୁ ନମସ୍କାର, ବିଷ୍ଣୁ ମୁଖୀକୁ ନମସ୍କାର, ସହସ୍ରକିରଣୀ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ମୂଳକୁ ନମସ୍କାର । ଶିବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ଜଗତ୍ର ମାଷ୍ଟର, ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦନ ଶୋଭିତ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ପଦ୍ମାସୀନ, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ବାହୁବନ୍ଧନ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ହେ ସତ୍ୟଦେବ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଅଶୁଭ କର୍ମ ଦେଖ, ମୋତେ କୃପା କର, ଭାସ୍କର । ଦିବାକର, ପ୍ରଭାକରକୁ ନମସ୍କାର।” ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ତିନିଥର ନମସ୍କାର ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଁଁ ଓ ସୁନାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ଯିବା ଉଚିତ ।