ଏକ ସମୟର କଥା, ନାରଦ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଓ ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ । ଏହି ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କଲେ ମହାନ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଏଉଁ ବ୍ରତମାନ୍ୟର ମଧ୍ୟରୁ, ଯେଉଁଠି ଦୁଇଟି ତଳା ବିଶିଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ସୁନାର ରଥ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗ କରି ଦାନ କରାଯାଏ, ଏହି ବ୍ରତକୁ ଘୋଡ଼ା ବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରେ ଓ ଏକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା ହେଇଯାଏ । ଏହିପରି, ଯଦି କେହି ସୁନାର ରଥ ହାତୀ ଯୋଗ କରି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି । ଏହାକୁ ହାତୀ ବ୍ରତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ଯଦି କେହି ଉପବାସ ତ୍ୟାଗ କରି ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ବ୍ରତକୁ ଶାନ୍ତ ବ୍ରତ ବୋଲି କହାଯାଏ । ଯଦି କେହି ରାତିଟିଏ ଜଳରେ ବ୍ୟତୀତ କରି ସକାଳେ ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବରୁଣ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ବରୁଣ ବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରି ସୁନାର ଚନ୍ଦ୍ର ଦାନ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ ଓ ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକର ଫଳ ଦିଏ । ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ପଞ୍ଚ ତପସ୍ୟା କରି ଏବଂ ସୁନାର ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାଯାଏ, ଏହି ବ୍ରତକୁ ରୁଦ୍ର ବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଏକଥର ଛତା ଅର୍ପଣ କରି ଶେଷରେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଭବାନୀ ବ୍ରତର ଫଳ ମିଳେ । ମାଘ ମାସରେ ଜଳଭିଜ୍ଜିତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରାତି କଟାଇ ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରି ଏଠି ରାଜା ହୁଅନ୍ତି, ଏହାକୁ ବାୟୁ ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ । ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ଏବଂ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଘର ଦାନ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଏହି ବ୍ରତକୁ ନିବାସ ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ । ଦିନର ତିନି ସଂଧିବେଳେ ଉପାସନା କରି, ଦମ୍ପତି ମିଶି ଉପବାସ କରି ଓ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହୋଇ, ଅନ୍ନ, ଗାଈ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରାଯାଏ—ଏହି ବ୍ରତକୁ ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ । ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ଲୁଣ ଭରା ଭାଣ୍ଡ ଦାନ ଓ ଶେଷରେ ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଏକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି—ଏହାକୁ ସୋମ ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ । ପ୍ରଥମ ତିଥିରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି ଶେଷରେ ପିଙ୍ଗଳା ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ବୈଶ୍ୱାନର ପଦବୀ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏହି ବ୍ରତକୁ ଶିବ ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ । ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି ଶେଷରେ ଦଶଟି ଗାଈ ଓ ସୁନାର ଦିଗ୍ଦାନ କଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ବ୍ରତକୁ ବିଶ୍ୱ ବ୍ରତ, ମହାପାପ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁଠି ଏହି ସଠିଟି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କେହି ପାଠ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ସଠି ବ୍ରତ ତୁମେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛ, ନାରଦ, ଯାହା ଜଗତ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି । ଆଉ କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ମୁଁ କହିବି । ଏହି ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିବାପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଶରୀର ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ଯେଉଁଠି ଶରୀର ଓ ମନ ଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ସେଠି ସ୍ନାନ ଥାଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ ମନ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ନାନ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହିପାଇଁ ଯେକୌଣସି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ । ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ର ‘ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦର୍ଭା ଧରି, ମୁଁହ ଧୋଇ, ଚାରିପଟେ ଚାରି ହାତ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ଡାକିବା ଉଚିତ । ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ତଳୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ରୂପେ ବିଶ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି । ବାୟୁ ଦେବ କହିଛନ୍ତି, ତିନି କୋଟି ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ଅଛି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ଗଙ୍ଗା ମାଧ୍ୟମରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି । ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ନାମ ନନ୍ଦିନୀ, ନଳିନୀ, ଦକ୍ଷା, ପୃଥ୍ୱୀ, ବିହଗା, ବିଶ୍ୱକାୟା, ଅମୃତା, ଶିବା, ଭାବାନୀ, ଶାନ୍ତା ଓ କ୍ଷେମା ଇତ୍ୟାଦି । ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଏହି ଶୁଭ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସାତଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ଶିର ଉପରେ ଜଳ ଢେଲିବା ଉଚିତ, ତିନି, ଚାରି, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । ଏହା ପରେ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରିବା ସମୟରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କୁହିବା ଉଚିତ—“ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ଏ ମାଟି, ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କର । ବରାହ ଅବତାର, କୃଷ୍ଣ ଏହି ମାଟିକୁ ଉଠାଇଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଦାନ କରିଥିଲେ, କାଶ୍ୟପ ପବିତ୍ର କରିଥିଲେ, ଏ ମାଟି ମୋ ଅଙ୍ଗ ଉପରେ ଆସି ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦୂର କର । ମାଟି, ଆମକୁ ପୋଷଣ ଦିଅ, ସମସ୍ତ ତୁମରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର ।” ଏପରି ସ୍ନାନ କରି ପବିତ୍ର ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତିନି ଲୋକର ପୂରଣ ପାଇଁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ । ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଅସୁର, ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଗଛ, ଶିଆଳ, ପକ୍ଷୀ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଶୂନ୍ୟ, ଧର୍ମରେ ରତ ଏମିତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଏହି ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ । ଏହାପରେ ଭକ୍ତିସହିତ ମନୁଷ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ଓ ଋଷିମାନେ—ସନକ, ସନନ୍ଦ, ସନାତନ, କପିଳ, ଆସୁରି, ବୋଢ଼ୁ, ପଞ୍ଚଶିଖ, ମାରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରଚେତା, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ନାରଦ ଓ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହାପରେ ପବିତ୍ର ତାଗ ଅପସବ୍ୟ ଓ ସବ୍ୟ କରି, ଡାହାଣ ହାଟୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ସୌମ୍ୟ, ହବିଷ୍ମତ୍, ଉଷ୍ମପାଦି ତରଫରେ ତିଳ ଓ ଚନ୍ଦନ ମିଶା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ବର୍ହିଷଦ୍, ବାଜ୍ୟପା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।