ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ, ଯେଉଁଜଣ ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବର୍ଷର ଶେଷରେ ସୁନାର ହାତୀ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ବିନାୟକ ବ୍ରତର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶିବଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଯେଉଁଜଣ ବଡ଼ ଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଚାରି ମାସ ଅବଧିରେ ଦୁଇଟି ଗାଈ ସହିତ ସୁନାର ଫଳ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ଫଳବ୍ରତର ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକ ମିଳେ। ଯିଏ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ କରି ଶେଷରେ ସୁନାର ପଦ୍ମ ଏବଂ ସୁନା ଘଡ଼ା ସହିତ ଗାଈ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ସୌରବ୍ରତର ଫଳ ଲାଭ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ ବାରୋଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଈର ପୋଶାକ ଏବଂ ସୁନାର କମରବନ୍ଧନ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହାକୁ ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାର୍ତ୍ତିକୀ ଦିନରେ ବୃଷଭ ମୁକ୍ତ କରି ଏକ ରାତି ଉପବାସ କଲେ, ଶିବଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ବ୍ରତକୁ ବର୍ଷବ୍ରତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। କୃଚ୍ଛ୍ର ବ୍ରତର ଶେଷରେ ଯିଏ ଏକ ଗାଈ ଏବଂ ଭୋଜନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟମ୍ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ କେବଳ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରି, ଶେଷରେ ଏକ ଗୋଧନ ଦାନ କଲେ, ଶିବ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହାକୁ ତ୍ରୟମ୍ବକ ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ। ସପ୍ତ ରାତି ଉପବାସ କରି ଏକ ଘ୍ରୁତ ଘଡ଼ା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ଘୃତବ୍ରତର ଫଳ ଅର୍ଜନ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବର୍ଷାକାଳରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ଶୁଇ ଶେଷରେ ଏକ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ ଚିରକାଳ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ଇନ୍ଦ୍ରବ୍ରତ ଭାବେ ପରିଚିତ। ତୃତୀୟ ଦିନରେ ଅଗ୍ନିରେ ରାନ୍ଧା ନହୋଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି ଏକ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଶିବଙ୍କୁ ପାଇ ବାହୁଳ୍ୟରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ମିଳେ; ଏହି ବ୍ରତ ଶ୍ରେୟୋବ୍ରତ ଭାବେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଉପବାସ କରି ସୁନାର ଦୁଇ ତଳା ସହିତ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥ ଦାନ କଲେ, ସେ ଶତ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରି ଯୁଗ ଶେଷରେ ରାଜାର ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଘୋଡ଼ା ବ୍ରତ। ଏହିପରି, ସୁନାର ହାତୀ ଯୁକ୍ତ ରଥ ଦାନ କଲେ, ସତ୍ୟ ଲୋକରେ ହଜାର ଯୁଗ ବାସ କରି ପୁଷ୍ଟିମାନ୍ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଏହାକୁ ହାତୀ ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ। ଉପବାସ ତ୍ୟାଗ କରି ଏକ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ସେ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ନାୟକ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ଶାନ୍ତ ବ୍ରତ ଭାବେ ଅନୁସ୍ମୃତ। ଏକ ରାତି ଜଳରେ ବ୍ୟତୀତ କରି ପ୍ରଭାତରେ ଏକ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ବରୁଣ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ବ୍ରତ ବରୁଣ ବ୍ରତ। ଯେଉଁଜଣ ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରି ସୁନାର ଚନ୍ଦ୍ର ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକର ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ରତ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ସାଂଧ୍ୟା ବେଳେ ପଞ୍ଚତପ୍ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସୁନାର ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ରୁଦ୍ର ବ୍ରତ। ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ତୃତୀୟ ଦିନ ଏକ ଛତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି ଶେଷରେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ସେ ଭବାନୀ ବ୍ରତର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ମାଘ ମାସରେ ଭିଜା ପୋଶାକରେ ରାତି କଟାଇ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ସେ ଏକ ଯୁଗ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରି ଏଠାରେ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ବାୟୁ ବ୍ରତ। ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଘର ଦାନ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ନିବାସ ବ୍ରତ। ଦିନର ତିନି ସଂଧିରେ ପୂଜା କରି, ଜଣେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଦମ୍ପତି ଉପବାସ ରହି ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଯେଉଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ନ, ଗାଈ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ। ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ସାମୁଦ୍ରିକ ଲୁଣର ଭାଣ୍ଡ ଦାନ କରି ଶେଷରେ ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ଏକ ଗାଈ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ, ସେ ଯୁଗ ଶେଷରେ ରାଜାର ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ସୋମ ବ୍ରତ। ପ୍ରଥମ ଦିନ କେବଳ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି ଶେଷରେ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ସେ ବୈଶ୍ୱାନର ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ଶିବ ବ୍ରତ। ଦଶମୀ ଦିନ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି ଶେଷରେ ଦଶଟି ଗାଈ ଏବଂ ସୁନାର ଦିଗ୍ଦାନ କଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ବିଶ୍ୱ ବ୍ରତ, ମହାପାପ ନାଶକ। ଯେଉଁଜଣ ଏହି ଷଷ୍ଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ପାଠ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ଏକ ଶତ ମନ୍ବନ୍ତର ଅବଧିରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ନାୟକ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ନାରଦ, ଏହି ଷଷ୍ଟି ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରତ ତୁମେ ପ୍ରକାଶ କରିଛ; ଯଦି ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ମୁଁ କହିବି—ପ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ କଣ କହିବା ଅଛି? ପବିତ୍ରତା ଓ ମନର ପବିତ୍ରତା ବିନା ସ୍ନାନ ନ ହୁଏ; ତେଣୁ ମନୋପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଆଦୌ ସ୍ନାନ ନିୟମିତ। ଜଳ ଦ୍ୱାରା, ସେଠାରୁ ଆଣିଥିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଥା, ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ‘ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ସ୍ଥାପିତ କରିବାକୁ ଚାହିଁ। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦର୍ଭା ଧରି, ମୁଁହ ଧୋଇ, ଏକ ଚାରିହାତି, ଚାରିଦିଗ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ହେ ବୈଷ୍ଣବୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି; ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମକୁ ପାପରୁ ରକ୍ଷା କର।’ ବାୟୁ ଦେଖାଇଛନ୍ତି ଯେ, ତିନି କୋଟି ଅର୍ଧ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ନାମ—ନନ୍ଦିନୀ, ନଳିନୀ, ଦକ୍ଷା, ପୃଥ୍ୱୀ, ବିହଗା, ବିଶ୍ୱକାୟା, ଅମୃତା, ଶିବା। ତୁମେ ବିଦ୍ୟାଧରୀ, ଶାନ୍ତମୟୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା, କ୍ଷେମା, ଜାହ୍ନବୀ, ଶାନ୍ତା ଓ ଶାନ୍ତି ଦାତ୍ରୀ। ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ତିନି ଲୋକରେ ବିହରଣ କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ସେଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ନାମ ସାତଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଜଳ ତିନି, ଚାରି, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତଥର ଢେଳି, ମାଟି ଦ୍ୱାରା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ହେ ପୃଥିବୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଦ୍ୱାରା ଦଳିତ, ମୋର କୃତ ପାପ ହରିଯାଅ।