ଏକ ସମୟର କଥା, ଧର୍ମପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରତମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାସ, ଋତୁ ଓ ଦିନରେ ଶୁଭ ଉପାୟରେ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହି ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଫଳ ଏପରି ଥିଲା— ଯେଉଁ ଲୋକ ଆଷାଢ଼ ମାସରୁ ଚାରିମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଖ କଟିବା, ବେଗୁନ ଖାଇବା, ମଧ ଓ ଘୃତ ସେବନକୁ ବର୍ଜନ କରେ, ସେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ସୁନାର ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ କଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହାକୁ ଶିବବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ହେମନ୍ତ ଓ ଶିଶିର ଋତୁରେ ଫୁଲ ବର୍ଜନ କରାଯାଏ, ତାପରେ ଫାଲ୍ଗୁନୀ ମାସରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ସୁନା ଦାନ କରାଯାଏ, ଦିନ ଓ ରାତି ସନ୍ଧିକାଳରେ ଏହି ଦାନ କଲେ ଶିବ ଓ କେଶବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ରଢ଼ ସ୍ଵରୂପରେ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଏହାକୁ ଶାନ୍ତିବ୍ରତ କୁହାଯାଏ। ଫାଲ୍ଗୁନୀ ତୃତୀୟା ଠାରୁ ଲୁଣ ବର୍ଜନ କରି, ଅନ୍ତେ ଶୟ୍ୟା, ଘର, ଓ ଭାଣ୍ଡପାତ୍ର ସହିତ ଦାନ କଲେ, ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରି 'ଭବାନୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ' ବୋଲି କହିଲେ, ଗୌରୀଲୋକରେ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରେ। ଏହି ବ୍ରତକୁ ଶୁଭବ୍ରତ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମୌନବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଅନ୍ତେ ଏକ ଘୃତପାତ୍ର, ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର, ତିଳ ଓ ଘଣ୍ଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ସେ ସରସ୍ବତ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଏହି ବ୍ରତ ସରସ୍ବତ ବ୍ରତ ଭାବେ ଜ୍ଞାତ। ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପୂଜି, ଉପବାସ ରହି, ଅନ୍ତେ ସୁନାର ପଦ୍ମ ଓ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ସେ ବୈଷ୍ଣବ ସ୍ଥିତି ଓ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରୀର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପାଇଥାଏ। ଏହାକୁ ଶ୍ରୀବ୍ରତ କୁହାଯାଏ। ଶିବ ଓ କେଶବଙ୍କ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଅଭିଷେକ କରି, ଗାଈ ଓ ଜଳପାତ୍ର ଦାନ କଲେ, ସେ ଦଶ ହଜାର ଜନ୍ମ ରାଜା ହୁଏ, ଶିବପୁରୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ବ୍ରତ ଆୟୁଷ୍ୟ ବ୍ରତ। ଅଶ୍ଵଥ୍ଥ ଗଛ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏକ ବର୍ଷ ମାତ୍ର ଏକବେଳା ଭୋଜନ କରି, ଅନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ତିନି ଗାଈ ଓ ସୁନାର ଗଛ ଦାନ କଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତିବ୍ରତ କୁହାଯାଏ। ଘୃତ, ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ ଓ ଫୁଲରେ ଶିବ କିମ୍ବା କେଶବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଅନ୍ତେ ଏକ ସୁନାର ପଦ୍ମ ଓ ତିଳ-ଦୁଗ୍ଧ ଦାନ କଲେ, ସେ ଶିବଲୋକରେ ସାମଗାୟକ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ସାମବ୍ରତ। ନବମୀ ଦିନ ଏକବେଳା ଭୋଜନ କରି, କନ୍ୟାମାନେ ଖୁଆଇ, ସୁନାର କାପଡ଼ା ଓ ଆସନ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁନାର ସିଂହ ଦାନ କଲେ, ଶିବସ୍ଥିତି ଓ ଅପରାଜିତ ଶୌର୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଏହି ବ୍ରତ ବୀରବ୍ରତ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ବର୍ଷକାଳ ଦୁଧ ବ୍ରତ ରହି, ଅନ୍ତେ ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ପାଞ୍ଚ ଦୁଧାରୁ ଗାଈ, କପିଳ ବସ୍ତ୍ର, ଜଳପାତ୍ର ଦାନ କଲେ, ସେ ବୈଷ୍ଣବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ଶତପିତୃମାନେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତ ପିତୃବ୍ରତ। ଚୈତ୍ର ଠାରୁ ଚାରିମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ଦାନ କରି, ଅନ୍ତେ ମଣି, ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ, ତିଳ ଓ ସୁନାର ପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଆନନ୍ଦବ୍ରତ। ପଞ୍ଚାମୃତରେ ବର୍ଷକାଳ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଅନ୍ତେ ଗାଈ ଓ ପଞ୍ଚାମୃତ ଦାନ କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶଂଖ ଦେଇ ଶିବସ୍ଥିତି ପାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଦୃଢ଼ତା ବ୍ରତ। ମାଂସ ବର୍ଜନ କରି, ବର୍ଷାନ୍ତେ ଗାଈ କିମ୍ବା ସୁନାର ମୃଗ ଦାନ କଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଅହିଂସା ବ୍ରତ। ମାଘ ମାସରେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କରି, ଦମ୍ପତି ସହିତ ପୂଜା କରି, ଯଥାଶକ୍ତି ଭୋଜନ, ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ କଳ୍ପପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରିଥାଏ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟବ୍ରତ। ଆଷାଢ଼ ଠାରୁ ଚାରିମାସ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରତ। ଏକ ଦକ୍ଷିଣାୟନରୁ ଉତ୍ତରାୟଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫୁଲ ଓ ଘୃତ ବର୍ଜନ କରି, ଅନ୍ତେ ଫୁଲମାଳା ଓ ଘୃତଦୁହି କାଉ ଦାନ କଲେ, ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଚରିତ୍ରବ୍ରତ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଦୀପ ଦେଇ, ବର୍ଷକାଳ ତେଲ ବର୍ଜନ କରି, ଅନ୍ତେ ସୁନାର ଚକ୍ରରେ ଦୀପ ଓ ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ, ସେ ରୂଦ୍ରଲୋକରେ ରୂଚିର ଅବସ୍ଥା ପାଏ। ଏହି ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରତ। କାର୍ତ୍ତିକ ତୃତୀୟାଠାରୁ ଗୋମୂତ୍ର ଭିଜା ଯବ ଖାଇ, ବର୍ଷକାଳ ରାତି ଉପବାସ କରି, ଅନ୍ତେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଗୌରୀଲୋକରେ କଳ୍ପପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରି, ପୃଥିବୀରେ ରାଜା ହୁଏ। ଏହି ରୁଦ୍ରବ୍ରତ। ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଗନ୍ଧ ବ୍ୟବହାର ବର୍ଜନ କରି, ଅନ୍ତେ ଗନ୍ଧପୂର୍ଣ୍ଣ ଶଂଖ ଓ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ, ବରୁଣଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଦୃଢ଼ବ୍ରତ। ବୈଶାଖ ମାସରେ ଫୁଲ ଓ ଲୁଣ ବର୍ଜନ କରି, ଅନ୍ତେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ କଳ୍ପପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରି ପୃଥିବୀରେ ରାଜା ହୁଏ। ଏହି ସୌନ୍ଦର୍ୟବ୍ରତ। ସେସବୁ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଜଣେ ସୁନାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାଣ୍ଡ ତିଳରେ ପୂରଣ କରି, ତିନି ଦିନ ତିଳ ଦାନ କରି, ଅଗ୍ନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ, ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଓ ତିନି ପଳା ସୁନା ଦେଇ, 'ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆତ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ' ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମବ୍ରତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁଇ ଛୁଆଁ ସହିତ ସୁନାର ଗାଈ ଦାନ କରେ, ଏକ ଦିନ ଦୁଧ ବ୍ରତ ରହି, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ଗୋବ୍ରତ। ତିନି ଦିନ ଦୁଧ ବ୍ରତ ରହି, ସୁନାର କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଏକ ପଳା ସୁନା ଓ ଯଥାଶକ୍ତି ଚାଉଳ ଦାନ କଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି କଳ୍ପବ୍ରତ। ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିୟମରେ ପାଳନ କରେ, ସେମାନେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥିତି, ଧନ, ଆୟୁ, ଶ୍ରୀ, ଶୌର୍ୟ, ମୁକ୍ତି ଓ ପରମ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି।